Het Corrupte land
Ga languit liggen in de zetel, ontspan, en steld u voor: ge wordt geboren in een corrupt land.
Ge weet het nog niet. Moeder weet het wel, maar vandaag niet — vandaag is er alleen gij.
In de nacht van een zomerdag zie gij het eerste daglicht.
Moeder en grootmoeder hebben de grootste moeite u niet te pletten onder de kusjes.
De kamer staat vol bloemen, maar ruikt naar verse preisoep — grootmoeder is met de kookpot tot in de kraamkliniek geraakt, want een geboorte is geen reden om niet te eten.
Vader en grootvader vieren uw komst intussen in elk lokaal café waar nog licht brandt.
Trots, en naarmate de nacht vordert steeds trotser.
En dan moogt ge de wijde wereld in.
Het eerste uitstapje brengt u thuis — waar elke dag iets op het vuur staat nog voor iemand honger heeft, waar meer gelachen wordt dan er reden voor is, en waar ge geknuffeld wordt tot ge protesteert.
Er bestaat geen foto van, geen kaartje, geen haarlokje in een doosje. En toch weet ge vandaag nog hoe dat huis rook.
Het huis rook naar wat er die week bewaard werd. In de zomer waren dat de boontjes, rij na rij in steriliseerpotten die rinkelend uit het kokende water kwamen, en de rabarberconfituur die in omgekeerde potten op een handdoek stond af te koelen. Niets ging verloren in dat huis. De zomer zelf werd er ingemaakt, pot per pot, voor later, altijd voor later.
Onder de trap naar boven zat een tweede trap, steiler, naar beneden. De kelder. Daar stonden de rekken met steriliseerpotten, rij na rij, het hele jaar netjes op glas gezet voor als het winter werd. Diezelfde kelder deed bij kattenkwaad dienst als strafkolonie. Dan zat ge op de onderste trede in het halfdonker, tussen honderd potten ingemaakte zomer, te wachten tot de deur weer openging. Ze ging altijd weer open. Ook dat wist ge, zelfs in het pikdonker.
De aardbeien waren uw eerste misdaad. Ge had er zelf bij grootvader op aangedrongen: meer plantjes, veel meer — een mens moet vooruitzien.
Hij plantte, gij oogstte. De helft ging naar school, voor de vriendjes; de andere helft haalde soms de keukendeur niet.
En elk jaar stond grootvader tussen zijn bedden, half leunend op spade of hark, klaske beetje scheef, en een tuutje tabak met papiertje rond in de uithoeken van zijn mond, naar beneden wijzend. ‘Allez, hoe is da nu mogelijk. Hoe meer ik er zet, hoe minder da’k er heb.’
Gij, naast hem, ernstig knikkend: ‘Ge moet eens een vogelnetje proberen. Wie weet vat ge de dief wel.’ Hij heeft dat netje nooit gespannen.
Misschien wist hij dat vogels geen aardbeien kiezen op rijpheid. Misschien vond hij een kleinzoon met rode vingers een eerlijke prijs voor zijn oogst.
Elke zondag ging ge samen naar de hoogmis. Aan de kerkdeur kreeg ge altijd dezelfde instructie: vooraan zitten, en langs de rechterbeuk binnen.
Hij kwam wel na — als grafdelver vond hij altijd iemand om tegen te klappen. Het duurde een paar zondagen eer het u opviel dat ge hem in die volle kerk nooit kondt terugvinden. Op een zondag hebt ge het opgevoerd. Middenin de mis, toen heel de kerk rechtstond, greept ge naar uw kruis, blies ge uw wangen bol, en rende ge — handen tussen de benen, kraaknood op uw gezicht — heel de middenbeuk door naar buiten. Eenmaal op het kerkplein hebt ge even uitgeblazen. De voorstelling was gelukt.
Ge wist waar pepe uithing. Dat was geen geheim in het dorp. Ge zijt naar het café gestapt en hebt gewacht tot er iemand naar binnen ging — en toen de deur openzwaaide, zijt ge vlak achter zijn rug mee naar binnen geglipt. Want pepe keek altijd op als de deur openging, zoals de meeste toogzitters. Zo kon hij u onmogelijk zien aankomen.
Wie u wél zag, kreeg twee dingen te verwerken: een paar wijd opengesperde ogen, en een vingertje op een glimlachende mond. Zwijgen. Ge liep schoorvoetend langs de toog tot vlak achter hem.
Een tik op zijn schouder. En voor hij zich goed en wel had omgedraaid: “Voor mij een cola, pepe. Of ik vertel het aan meme.”
Het café is beginnen lachen. Niet alleen om de vraag — vooral om pepe. Om het schrikken, om zijn gezicht dat niet wist waar te kijken, om de man die op de vlakte alle antwoorden had en er nu even geen enkel vond. Een andere toogzitter heeft de cola voor u besteld, want pepe kreeg zijn mond niet open.
Zo hebt ge uw cola gekregen. En zo is uw eerste akkoord tussen heren gesloten: ieder zijn geheim, ieder zijn glas, en meme die van niets wist. Zo leerde ge, jaren voor ge het woord kende, hoe de wereld haar zaken regelt.
Meme heeft het nooit geweten. Niet omdat ge zwijgen kondt — maar omdat ge al begreep dat een verteld geheim niets meer waard is.
Ge hebt het bijgehouden gelijk pepe zijn beste jenever: niet voor alle dagen, alleen voor de hoogste nood.
En de hoogste nood, die kwam geregeld. Pepe betaalde altijd. Nooit met tegenzin, als ge er nu op terugkijkt.
Misschien omdat hij wist dat hij niet betaalde voor uw stilte, maar voor iets dat veel zeldzamer is: iemand die uw geheim draagt en het niet laat vallen.
Meme is gestorven zonder het te weten. Gij en pepe, gij wist het samen. Dat was het akkoord, en het heeft gehouden tot de laatste dag.
De pastoor leek voor u op een rechtstaand en waggelend nijlpaard. Pepe omschreef hem korter: een dikke man met een dunne moraal.
Zijn meid was zijn meid niet, en als er ergens in het dorp geslacht werd, was hij er als de kippen bij. Ge hebt het één keer zelf gezien. Hij kwam aangefietst, stalde zijn fiets aan de omheining, opende het poortje en waggelde binnen met een zegegebaar — zegenend op weg naar de worst. ‘Ah, beste man, ik heb vernomen dat ge een zwijntje aan ‘t slachten zijt. Wist ge dat ge zelfs van de poten een lekker gerecht kunt maken?’ Pepe keek niet eens op van zijn werk. ‘Gene schrik, ge krijgt een stukske. ‘t Is toch dikke genoeg’ en hij veegde zijn bebloed mes af, in één ruk door, aan zijn blauw kieltje. Ge hebt nooit geweten of hij het zwijn bedoelde. De pastoor ook niet, en dat was juist de kunst. Een paar zondagen later hebt ge de hostie niet doorgeslikt. Ge hebt ze in uw broekzak gestoken, tussen de knikkers en het touwtje, en ge zijt braaf terug gewandeld naar uw bank. Het lichaam van Christus, uitgedeeld door een man die varkenspoten kwam schooien — ge vondt dat het in uw zak beter zat dan in uw mond. Het was uw eerste nee. Het was een nee voor uzelf.
Ge kreegt drie woensdagnamiddagen. Tuin opkuisen bij de pastoor — het instituut liet zijn gazon harken door de jongen die zijn hostie niet had willen slikken.
Ge hebt geharkt. Twee woensdagen lang waart ge de braafste dwangarbeider van het dorp, maar het groot aantal konijnenhokken was u niet ontgaan.
De derde woensdag hebt ge, voor ge naar huis ging, alle konijnenhokken opengezet. Met handschoenen aan. Ge waart tien jaar en ge wist al dat een mens geen sporen moet achterlaten op andermans grendels, dankzij pepe. Het kerkhof achter de pastorie is dagenlang speelterrein geweest voor enkele tientallen huppelaars — leven en vertier op de stilste grond van het dorp, en de pastoor er hijgend achteraan. Ze hebben het nooit kunnen bewijzen. Ge hebt het aan niemand verteld. Aan niemand. Meer dan vijftig jaar hebt ge het bijgehouden, gelijk pepe zijn beste jenever, gelijk meme haar boontjes: ingemaakt voor later.
Dit boek is later.
De verhalen kwamen ‘s avonds, aan de keukentafel, als het werk gedaan was en meme de tassen had volgeschonken. Pepe zat altijd in de hoek van de kamer, nauwelijks herkenbaar door de sigarenrook, naast de schouw van de stoof, in zijne blauwe kiel, losgeknoopt, een dik geruit hemd, een klaske en de houten klompen. Die kenden uw zitvlak beter dan de moestuin. En hij vertelde nooit op vraag — hij begon gewoon, ergens halverwege een gedachte, alsof de oorlog nooit ver weg was en hij er alleen af en toe de deur van openzette.
Hij was een jonge kerel toen de vreemde soldaten door het dorp kwamen. Vier jaar lang heeft hij het dorp bezig gezien, en dat is iets anders dan de oorlog bezig zien. Hij vertelde over het smokkelen — boter, tabak, wat een mens maar dragen kon langs wegen die op geen kaart stonden, bij nacht, met het hart in de keel en de hond thuisgelaten omdat honden blaffen. Iedereen wist wie smokkelde. Niemand zei het. Dat was de eerste stilte.
Hij vertelde over het verzet — mannen die ‘s nachts dingen deden waar overdag niet over gesproken werd, en over anderen die net iets te goed bevriend raakten met de bezetter, die plots vlees hadden als niemand vlees had, die wisten wat ze beter niet konden weten. Verzet en collaboratie woonden in dezelfde straat. Ze knikten naar elkaar bij de bakker. Dat was de tweede stilte.
En dan, op een avond, vertelde hij over de kampen. Wat er gebeurd was met de mensen die weggevoerd werden — waar ze naartoe gingen en wat daar met hen gedaan werd. Hij vertelde het traag, zonder op te kijken, en meme stond op om iets te doen dat niet gedaan hoefde te worden. Ge hebt die avond met verstomming geluisterd. Het was de eerste keer dat ge hoorde dat de wereld dingen bevat die een mens niet kan begrijpen en toch moet weten.
Na de bevrijding, vertelde hij, moest het dorp verder. Mét elkaar. De smokkelaar en de veldwachter, de verzetsman en de vriend van de bezetter — ze bleven buren, ze kwamen elkaar tegen op de kermis en aan het kerkportaal, en het dorp sprak af, zonder het ooit af te spreken, om te zwijgen. Dat was de derde stilte, en ze duurt tot vandaag.
Pepe deed daar niet aan mee. Niet luid — hij hing geen affiches, hij schreef geen brieven. Maar aan zijn keukentafel, voor een kind van tien, weigerde hij te vergeten. Hij heeft ze trouwens allemaal begraven, jaren later, de helden en de anderen, in dezelfde grond van hetzelfde kerkhof. Misschien vertelde hij daarom: wie iedereen de put in draagt, weet dat er van de stilte niets overblijft. Alleen wat verteld is, blijft boven.
Na pepe’s verhalen zijt ge beginnen lezen. Alles wat de bibliotheek had over de kampen, hebt ge in enkele maanden uitgelezen — en de bibliotheek had niet genoeg. De bibliothecaris deed u denken aan een stripfiguurtje, dikke zwarte bril met niet ver daaronder eenzelfde kleur dikke snor, maar hij had het wel door. Hij zei niet dat het niks was voor uw leeftijd; hij legde boeken opzij als er iets binnenkwam, zocht in bestellijsten, en liet titels overkomen uit andere bibliotheken. Om de zoveel weken lag er iets klaar dat gereisd had om bij u te geraken. Ge hebt toen iets geleerd dat ge nooit meer zijt kwijtgeraakt: op elke vraag bestaat ergens een document. En er bestaan mensen — stille mensen, achter balies — die vinden dat een kind met een vraag recht heeft op dat document. Het dorp had afgesproken te zwijgen over de oorlog. De keukentafel fluisterde. Maar de bibliotheek, die leverde. Zonder commentaar, zonder oordeel, met een stempel voorin: terugbrengen binnen de drie weken. Ge hebt ze altijd op tijd teruggebracht. Sommige schulden lost een mens graag af.
Het dorp had in de oorlogsjaren één veldwachter en één boswachter, allebei door de bezetter ingelijfd om de orde te handhaven.
Zelfde opdracht, zelfde meester — en daar stopt elke gelijkenis. De veldwachter boog. Niet uit overtuiging, vertelde pepe, maar uit schrik: hij had een vrouw, kinderen, een huis dat kon branden. Elke bevelbrief die hij uitvoerde, was er een die zijn gezin een nacht langer liet slapen. De boswachter was uit ander hout. Eeuwige vrijgezel, niets te verliezen dan zijn eigen vel, en dat vel jeukte. Hij droeg het mandaat van de bezetter over zijn schouder en gebruikte het als dekmantel: wie het bos bewaakt, weet wanneer het bos onbewaakt is. Aanstoker van het verzet, zei pepe, en hij zei het met dat half lachje van hem — schieten vond hij toch al leuker dan bewaken. Ge hebt uit die twee mannen meer geleerd dan uit alle schoolboeken samen: dat een uniform niets zegt over de mens die erin zit.
Dat de gehoorzaamste dienaar soms gewoon de bangste vader is.
En dat rechtstaan makkelijker gaat voor wie alleen slaapt. Sindsdien hebt ge nooit nog een functie beoordeeld. Alleen mensen.
Hoe het afliep, vertelde pepe ook, en hij vertelde het trager dan de rest.
De boswachter heeft de bevrijding niet gehaald. Hij is omgekomen bij het opblazen van een treinspoor — gestorven zoals hij geleefd had, met niets te verliezen en alles op het spel. Het bos heeft nadien een andere wachter gekregen; het verzet niet. De veldwachter heeft de oorlog wél overleefd.
Maar na de bevrijding kwamen de zaken aan het licht, één voor één: hij had niet alleen gebogen, hij had gepraat. Persoonlijke informatie doorgegeven om zijn eigen vel te redden — namen, adressen, wie waar zat. Het dorp heeft hem verjaagd. Geen proces, geen vonnis: een dorp dat iemand uitspuwt, heeft geen rechtbank nodig. En zo bleef de rekening staan zoals ze staat: de man die rechtstond, ligt onder de grond.
De man die verraadde, is gewoon ergens anders gaan wonen, waar niemand zijn verhaal kende. Pepe heeft de boswachter niet begraven — dat spoor lag te ver van huis. Misschien stak dat hem nog het meest: dat de enige van het dorp die het verdiende om met eer de grond in gedragen te worden, het zonder hem heeft moeten doen. Ge hebt aan die tafel geleerd dat de geschiedenis geen boekhouder heeft. Dat de rekening van moed en de rekening van verraad allebei openstaan, en dat er niemand komt om ze te vereffenen. Tenzij iemand ze tenminste opschrijft. Daarom vertelde pepe, denkt ge nu. En daarom schrijft gij.
Hoofdstuk 1 Het Warme land
Er was in het dorp nog een man met twee gezichten, al droeg hij ze allebei in vol ornaat: de schooldirecteur. Hij deed u denken aan de boosaardige kant van smurfenland — enen die het gemunt had op al wat klein en blauw was. Hij leerde de kinderen lezen en rekenen, en hij hield er een bank op na — de tweede van het dorp — waar de leraar wiskunde na de uren de biljetjes telde. Op vrijdag was er het leesuurtje, en dan las de directeur voor over volkskunst en lokale helden. Ge hebt er altijd een wrange smaak bij gehad, al kondt ge toen nog niet zeggen waarom. Pepe kon het wel: die man, zei hij, duwde mensen de stront in. Wie bij hem in het krijt stond, stond er niet vlug meer uit.Ge wou het gewoon met eigen ogen zien, wat dat met mensen doet. Dus op een Kerstdag hebt ge een koeienvlaai in krantenpapier gewikkeld, ze op zijn stoep gelegd, ze aangestoken, aangebeld, en u achter de struiken geïnstalleerd. De deur ging open. De directeur, in zijn huissloefjes, zag het brandende pakje en deed wat elke mens doet met een klein vuur voor zijn deur: hij stampte het uit. De man die mensen de stront induwde, stond er zelf in, tot over de rand van zijn sloefjes. Zijn vrouw kwam kijken en trapte er prompt naast hem in. Ge hebt achter de struiken geen geluid gemaakt. Dat was het moeilijkste deel.Hij is het nooit te weten gekomen. En dat was, besefte ge later, het beste deel van de straf: een man die iedereen in het dorp kon doen buigen, en die voortaan bij elke leerling, elke ouder, elke belleman moest denken: zijt gij het geweest? Ge hebt hem geen vlaai cadeau gedaan. Ge hebt hem een vraag cadeau gedaan die nooit meer uitdoofde.Jaren later speelde ge volleybal, en elk jaar verkocht de club taarten, huis aan huis. Ge moet niet vragen wie er bij de directeur aanbelde. Hij deed open, zag u staan, en schrok — zichtbaar, een halve seconde, maar ge hebt het gezien en ge teert er nog op. Een man die schrikt van een taartenverkoper is een man die nog altijd op een antwoord wacht. Ge hebt hem vriendelijk een taart verkocht. De vraag hebt ge hem laten houden.Dat was het warme land. Een huis waar de zomer werd ingemaakt en de deur altijd weer openging. Een grootvader die gaf én fileerde, een grootmoeder die alles bewaarde, ook wat ge dacht dat niemand zag. Een dorp met een kerk, een kerkhof, een bank en een school — en een jongen die stilaan begon te tellen.
De plaatselijke supermarkt was marktleider in het dorp, naast de krantenwinkel, de bakker en de slager. Hij werd uitgebaat door een mollig, superenergiek ventje, steevast met blauwe kiel van een beter stofje, en korte beentjes die hem vaak voorbijsnelden.
Geholpen door zijn echtgenote, een knappe dochter en een zoon die meer met cijfers had dan met ballen. De zaak sponsorde het volleybalclubje royaal — met één voorwaarde, die nergens op papier stond en die iedereen kende: de zoon speelde wekelijks mee in de eerste ploeg. Zo leerde ge, lang voor iemand u het woord kon uitleggen, hoe sponsoring werkt: het geld kwam op de rekening van de club, en gij kwaamt op de bank. Week na week een beetje meer, tot de zin verdween en ge eigenlijk liever op andere ballen had geklopt. Het werd het einde van de teamsport. Niemand had vals gespeeld, er was geen regel gebroken — er was alleen een regel bijgekomen die niemand had opgeschreven.
Ge zijt niet kwaad gebleven; ge zijt vertrokken. Darts, biljart, bowling, tot op competitieniveau — sporten waar geen sponsor de opstelling koopt, waar de pijl vertrekt uit uw eigen hand en nergens anders vandaan. En het bracht u op plekken waar ge anders nooit was geraakt, tussen mensen uit hetzelfde land maar met een andere mentaliteit, een andere denkwijze, elk met hun eigen verhalen. Sommigen zag ge maar één keer. De indrukken bleven optellen. Ge wist toen nog niet waarvoor ge aan het sparen waart.De woensdagnamiddag was het vaste vriendjesmoment. Ge kondt gewoon achteraan de woonst van uw vriend de deur openen, zijn naam roepen, of zijn familie aantreffen aan de keukentafel — deuren gingen daar niet op slot voor bekend volk. En met de papa zijn fototoestel-flits op batterijen zijt ge op een avond de maïs ingedoken, langs de baan. Elke voorbijrijdende chauffeur kreeg een gratis flitske cadeau. Ge moest de remlichten zien: heel het dorp reed die week voorbeeldig, uit schrik voor een flitspaal die niet bestond. Twee jongens en een flitslamp volstonden om de wet geloofwaardiger te maken dan de wet zelf.
En dan waren er de telefoonboeken — de max. Ge belde naar de heer Winter met de vraag: “Spreek ik met mijnheer Zomer, alstublieft?” En als die dan antwoordde “Nee, ik ben de heer Winter”, was uw antwoord klaar: “Sorry mijnheer, ik heb mij vergist van jaargetijde.” Onschuldig, gratis, en aan de andere kant van de lijn werd er meestal mee gelachen.
Ge belde eens naar een willekeurig nummer. Een ouder vrouwtje nam op, dus paste ge het scenario meteen aan. “Dag vrouwke, ‘t is hier Zorro. Hebt gij mijn paard niet gezien? Het zou daar ergens in de buurt moeten rondlopen.” — “Nee, sorry, niet gezien.” — “Zoudt ge kunnen terugbellen als ge het ziet?” — “Joak.” Ze heeft nooit een nummer gevraagd.
Vijf minuten later, hetzelfde nummer. Andere stem. “Dag vrouwke, ‘t is hier het paard van Zorro. Ik ben hem kwijt, hij moet daar ergens rondlopen.” En het vrouwtje, met een en al bezorgdheid: “Maar jongske toch — hij heeft vijf minuten geleden nog gebeld!”
Nog eentje: uzelf voordoen als technieker van de RTT. “Goedemiddag mevrouw. U spreekt met Jan, diensthoofd technische dienst. We zijn momenteel met een volledig team de geluidsoverdracht op onze lijnen in kaart aan het brengen. Ge zoudt ons een grote dienst bewijzen door even zacht in de hoorn te blazen.”
En iedereen blies. Uiteraard.
Waarna ge afrondde naar goeddunken. “Auw — zo hard niet, mevrouw, ge vernielt bijna mijn kapsel.” Of: “Ai, look gegeten gisteren, meneer?” Of, de wreedste: “We kunnen helaas nog niks meten. Kunt ge nog wat harder blazen? En nog harder?” — tot de persoon aan de andere kant zowat geen adem meer overhad.
Uw strafste hebt ge gelezen in een reclamefolder: treinbielzen te koop, twee meter lengte, vijftig stuks. Ge belde. Of het mogelijk was ze op één meter te zagen — ge waart namelijk uw tuin in perken aan het indelen. Dat kon. Ge sprak een datum af om ze te komen halen, en ge zijt nooit gegaan. Weken later viel er weer een folder in de bus: treinbielzen te koop, één meter lengte, honderd stuks. De man had ze gezaagd. Alle vijftig, doormidden, voor een tuin die niet bestond, voor een klant die nooit kwam. En voor de eerste keer in uw leven kreegt ge buikpijn van uw eigen grap. De pastoor had het verdiend, de directeur had het verdiend — maar deze man had niets misdaan. Hij had alleen zijn best gedaan voor een klant. Ge hebt die folder nooit weggegooid uit uw hoofd. Het was de dag dat ge leerde dat een streek een adres nodig heeft, en dat wie zonder adres schiet, altijd een onschuldige raakt.
Ge waart nochtans een verstandige jongen. Goede cijfers, elk jaar weer — met minpunten voor gedrag, elk jaar weer. Als meneer pastoor onaangekondigd het klaslokaal binnen kwam gewaggeld, moest de klas rechtstaan. Dat duurde meestal veel te lang, en voor wie niet vlot genoeg rechtstond, eindigde het op de knietjes, vooraan in de hoek. De school leende haar straffen uit aan de kerk; knielen was er zo eentje. Ge hebt vaak geknield en nooit geplooid. Want wat pepe vertelde, vertelde het dorp ook, in geruchten die nooit een naam durfden noemen — en een kind dat twee bronnen heeft, staat sterker dan een man met één kazuifel.
Bij u is het altijd bij woorden gebleven, en bij wachten. Wachten op de laatste hostie. En tegen de tijd dat er een plaatsvervanger werd aangewezen, was uw geloof al lang in uw schoenen gezakt — de kerk verloor u niet aan de duivel, ze verloor u aan haar eigen dienaar.
Pas veel later, toen ge al lang groot waart, zou blijken hoe goedkoop gij er nog vanaf gekomen zijt. Toen kwamen de verhalen naar boven, uit heel het land, uit alle landen — over pastoors die achter meer aanzaten dan konijnen, en over een instituut dat het wist, en zweeg, en verplaatste, en verder liet doen. Uw dorp had zijn dikke pastoor met zijn meid en zijn varkenspoten. Andere dorpen hebben minder geluk gehad. En de doofpot die daar boven stond, was dezelfde als overal: laten gebeuren, het onderzoek onmogelijk maken, en het zwijgen heilig verklaren.
Ge waart zes jaar toen moeder vond dat ze terug kon gaan werken, en de grootouders bereid waren u onder hun vleugels te nemen. Dat er soms weken geen ouderlijk dak te bespeuren viel, vond ge niet eens erg. De vleugels volstonden.
Meme en pepe waren van verschillend hout, maar allebei zorgzaam en lief — op de uitzonderingen na, en die kende ge vanbuiten. Meme met een dweil in de aanslag kondt ge maar beter ontwijken; pepe kende haar werkritme tot op de seconde, en telkens het binnen gevaarlijk werd, genoten de moestuin of de beestjes van plots verkregen extra aandacht. De man heeft nooit één ruzie gemaakt. Hij was er gewoon nooit als er eentje klaarstond.
Al waren de beestjes bij pepe ook niet altijd veilig. Hij had namelijk een eigen techniek om kippen te slachten: met een grote haagschaar. Meme keek al lang niet meer op van een rondlopende kip zonder kop. Ze wist wat er gebeurde op het hof en daarrond, en ze had geleerd wat elke boerin leert: dat verbazing een luxe is voor mensen die hun eten in de winkel halen.
Binnen zorgde de centraal geplaatste stoof voor de kolengloed en voor pannenkoeken waar geen enkele sindsdien nog aan getipt heeft — meme deed spuitwater in het beslag, en de melk kwam rechtstreeks van de koe. Als ge meme aantrof zonder doek of dweil, maar wel altijd met een dagverse halflange schort, met bloemenmotiefje, dan was het in de keuken, en de keuken was haar territorium: overal afblijven, niet proeven voor het op tafel stond. En ze kwam altijd met de pot de keuken uitgestormd, met pannenlappen en meestal gevolgd door een waarschuwing ‘past op, tis warm’. Nog voor de deksel van de pot op tafel kwam, wist ge aan haar ogen genoeg. Zij controleerde de smaken. En zij controleerde de borden — leeg moesten ze, en ge bleeft zitten tot het zover was, ook al vondt ge het niet lekker. Van sommige groenten keert uw maag vandaag nog om, ook al komen ze al vijftig jaar niet meer op tafel.
Wrange smaken blijven. Voor altijd.
Ge keekt altijd uit naar familiebijeenkomsten, feestdagen en verjaardagen. Stoeien met neefjes en nichtjes, en er was altijd wel een cadeautje te versieren. Maar het was ook daar dat ge voor het eerst de schone schijn zaagt: vriendelijk en glimlachend zolang iedereen erbij was, en eenmaal terug aan de eigen keukentafel werd er fel bekritiseerd — jaloezie en nijd waren nooit ver weg. Twee gezichten per familielid, één per kamer. Wat ge toen gewoon leuk vond, zou later een bijsmaak krijgen.
In een bolhoedje vertrokken we jaarlijks meermaals op vakantie — eigen land, omliggende vakantieoorden, niks was te ver.
Dat bolhoedje bracht u ook op beurzen, huishoudelijke én technische, beiden een goudmijn voor de verzamelaar.
Stylo’s, ballonnen, kleurpotloden en boeken maar vooral veel beklad papier, ideaal voor de proppenschieter in de klas.
En af en toe konde ongemerkt een doosje lucifers bemachtigen, voor in de strafkolonie, het was er soms echt creepy.
Op de achterbank had de mama een licht deken uitgespreid, rood zwart geruit en gekleurd, afgewerkt met franjes, het beschermde de achterbank tegen lichamelijke ongemakjes, niet tegen een brandend doosje lucifers.
De onkatholieke vloekende papa had geen andere keuze om het bolhoedje in de berm te parkeren en wat begon als rode huid werd de grootste blaas op uwe duim die ge ooit had gezien.
De jaarlijkse jeugd- en volleybalkampen: alsof het elke vakantiedag kermis was. Eén volleybalkamp springt eruit, en niet vanwege de kermis. Ge kreegt er bezoek van den papa, in aanwezigheid van een vrouwelijke persoonlijke assistente. Waarom — dat is een vraag waarvan een kind alleen het zijne kan denken. In stilte, op dat moment. In lange stilte daarna.
Moeder is het te weten gekomen. Niet door u — ge wist niet eens wat een mens met zulke informatie doet, dus het bleef stil. Uitwendig dan. Ze zijn samen gebleven, en ge weet tot vandaag niet waarom. Maar de huiselijke warmte had een koude douche gekregen die nooit meer helemaal is drooggetrokken. Er werd niet over gesproken; hun woord was wet, onterecht of niet, het definitieve punt. Ge hebt het aanvaard zoals een kind aanvaardt: zwijgend, en met verhuisde warmte. Want warmte, die vondt ge voortaan nog op één adres — onder de vleugels van meme en pepe.
Naast de boeken over oorlogen en kampen las ge ook graag strips en verhalen over edelmoedige ridders die opkwamen tegen onrecht. Die bleken pas écht fictie. De oorlog was echt geweest, de kampen waren echt geweest, de pastoor was echt, de directeur was echt, de schone schijn aan de feesttafel was echt — maar de ridder, die bestond nergens anders dan op papier, in woorden neergeschreven, met naast het boek een leegte. Ge laast ze toch graag. Misschien juist daarom.
Meme had daar zo haar eigen gedacht over, al wist ge toen nog niet dat het het uwe zou worden. Kennis, vond zij, is macht — als ge tenminste de moed hebt ze op de juiste manier te gebruiken. Zoniet is het pure lafheid. Ze zei het gelijk ze alles zei: bij het afwassen, zonder plechtigheid, alsof het over de patatten ging.
Ge hebt de zin onthouden zonder hem te verstaan. Ge wist toen ook nog niet dat er heel veel laffe mensen wonen in het corrupte land.
Zodanig veel dat het een bittere smaak zou nalaten, erger dan om het even welk groentje van aan tafel.
Ge had de jobstudentenleeftijd bereikt, en de fabriek stond op plaats één. Mooi loon — voor de saaiste bezigheid ooit: dozen stapelen op paletten, inpakken, wegduwen, volgende. Ge hebt u daar voor het eerst afgevraagd hoe een mens dat een leven lang volhoudt, en hoe dun het laagje verantwoordelijkheid wel was. Alle ingrediënten van vroeger waren aanwezig: de toon van de directeur, het gedrag van de pastoor, de mooie schijn van de familietafel — alleen de decors verschilden.
Op de werkvloer was er welgeteld één gespreksonderwerp: wat er met het loon zou worden gekocht. Gelukkig bestond er nog geen overaanbod aan webshops, of de bankdirecteur had overuren mogen draaien en de wiskundeleraar was de tel kwijtgeraakt. Maar ge waart blij dat ge onderaan de ladder mocht beginnen. Elke sport hoger, zo hebt ge later begrepen, stond garant voor andere karakters, een andere mentaliteit — en minder verantwoording. Onderaan werd elke doos geteld. Hoe hoger ge keekt, hoe minder tellers er overbleven. Ge hebt het met open ogen en oren geobserveerd en geabsorbeerd, en alles bijgezet in de bokalen: voor later, altijd voor later.
Het jaar daarop koos ge voor de horeca in de vakantieoorden. Afwassen, afruimen, aanvullen, ijsjes draaien, proeven. Het contractje had een vaste plaats in de zaak: in de schuif, blanco. Het werd pas ingevuld bij hoge nood — en hoge nood, dat was het moment dat de controle het erf opreed. Het moment waarop pepe thuis zijne beste jenever zou bovenhalen. Ge hebt toen niet beseft wat ge aan het leren waart: dat papier in dit land geen verslag is van wat gebeurt, maar een decor dat klaarstaat voor als er iemand komt kijken.
De helft van het geld mocht ge houden. Ge wou zo graag een brommer, gelijk uw vriendjes — zelfs die met gescheiden ouders hadden zo’n speeltje. Papa was stellig: geen probleem, maar ik vrees dat ge een baantje zult moeten zoeken. Zo kwam het dat ge maanden aan het werk waart, jaren na elkaar: in een frituur gestaan, een speelhal bemand, gerechten geserveerd, en meer geleerd dan op om het even welke schoolbank. Naar school reed ge voortaan met de nieuwe brommer — zonder Millet-vest of Chevignon-hemdje, het was geen pronkstuk maar een handige, leuke en af en toe pijnlijke tool. Pepe betaalde zo nu en dan de benzine, zonder dat ge hem ooit nog aan het goed bewaarde geheim moest herinneren. Het akkoord van de toog was met de jaren iets anders geworden, iets wat geen dreigement meer nodig had. Ge hebt er kilometers plezier mee beleefd.
Op school mocht ge een jaartje overslaan — enkele bureaucraten hadden beslist dat ge een trapje hoger kondt, als groentje vroeger weg uit de basisschool, de technische kant uit. En dat beviel u uitstekend: meer volk betekende meer plezier. De onderdirecteur, die vondt ge lijken op een kaalgeplukte papegaai, hij kondt uwe neus benaderen tot op een paar millimeter, dacht daar anders over en was resoluut: vijftig pagina’s volpennen tegen de volgende dag, af te geven op zijn bureau. Ge hebt uit uw boekentas een bundel losse bladen genomen, overhandigd, en gevraagd of hij kon teruggeven van honderd. De dwangarbeid bestond deze keer uit het boenen van de houten vloer van de turnzaal. Twee woensdagen — zonder konijnen of pastoors in de omgeving deze keer. Dan maar roken tussen de sparren, tot een hand uit het niets uw rechteroor te pakken kreeg. Nog twee woensdagen.
En ge hebt er ondervonden dat gist en mest, in de juiste verhouding samengebracht, ongewone taferelen kunnen aanrichten op een binnenplaats. De toiletten lagen aan de rand van de binnenkoer, de speelplaats — en het bureau van de onderdirecteur keek recht uit op die plek. Hij heeft alles gezien. Behalve wie. Niemand heeft ooit de echte oorzaak gevonden. Pepe’s verhalen over het verzet lagen nog vers in het geheugen, en sabotage, zo had ge geleerd, is een kwestie van geduld, timing en niets zeggen. De bokalen stonden vol, het wachten was geoefend. Maar sommige zaken kunnen nu eenmaal niet wachten op later.
Hoofdstuk 2 Het Dubbele land
Ge had naast het lezen, het sporten en het plezier maken ook een computerke kunnen aankopen — eentje met cassetjes eerst, later schijfjes en floppy’s. Uw eerste programmaatje deed een balletje stuiteren, van boven naar onder het scherm, en van kleur veranderen, van zwart naar wit en terug. Het leek op een pingpongspelletje tussen meneer pastoor en de papieren ridder, en geen van beiden won ooit. En spelletjes — uren hebt ge gespeeld, vooral in de winter, niet ver van de stoof. Meme kwam nu wel opvallend vaak melden dat de plong weer gesprongen was. Ge hebt altijd gedacht dat uw computerke de oorzaak was. Niet de verzetsspirit van pepe.
Uw rapport bleef smetteloos qua cijfers — ge schrokt er zelf soms van, gezien de inspanningen die vooral op de brommer en achter de computer geleverd werden. Meme en pepe waren best fier. Met de alom aanwezige opmerkingen over gedrag konden ze zich dan weer perfect verzoenen: geen van beiden had ooit een blad voor de mond kunnen houden. Maar in het ouderlijk huis leerde ge iets anders: dat stilte kan aanzwellen tot een explosief projectiel. De schone schijn was niet meer in stand te houden, onverdedigbaar geworden, en de jarenlange stilte werd te pijnlijk. Een eerste barst — duidelijk, voelbaar, tastbaar. Familiebijeenkomsten behoorden voortaan tot het verleden, en bezoekjes moesten worden ingepland om confrontaties te vermijden. Het warme land kreeg plots een koude kant. Maar niet onder de vertrouwde vleugels.
Daar bleef meme meme. Verzachtend, liefdevol, vol volkse wijsheid — en dat bewees ze nog eens toen ge ernstig ziek werd. Ze kwam naast uw bed zitten met een nat washandje en een kommetje water, en tussen het uitwringen door gaf ze haar geneeskundig advies mee: wie lang wenst te leven, gaat zo weinig mogelijk naar de dokter, en zijn voorschriften mag ge gerust als brol omschrijven. Ze zag er inderdaad opvallend goed uit voor haar leeftijd — een wandelend anti-reclamebord voor de geneeskunde van toen. Ze was ervan overtuigd dat ons lichaam, onze motor, zelf voor de smering zorgt. Als ge het maar de tijd geeft. En de tijd neemt.
Ge zijt later nog doodziek gaan werken, tot een werkgever het zijn plicht vond u huiswaarts te sturen — uitzieken, en de anderen niet besmetten. Hij was te laat. Ge waart al besmet: met ongeloof, met vragen, met stilte. En ge wist er geen raad mee. Toen nog niet. Later wel. Altijd later.
Ondertussen had ge een leuk meisje leren kennen, een vrij wilde boerendochter — lief en sportief dus. Een zalige periode: de eerste kus, de eerste intimiteit, speels en onhandig. Pepe heeft u ooit betrapt, samen op de sofa, allebei naakt. Hij was uit zijn middagdutje ontwaakt en vroeg met halfopen ogen: “Wat zijn jullie hier aan het doen?” Ge kondt enkel “niks” antwoorden, het schaamrood tot in ieders kruin. Pepe draaide zich om en plofte terug neer vanwaar hij gekomen was. Het is nooit meer ter sprake gekomen. Wel een knipoog. Het was uw derde akkoord, en het eerste dat niets kostte.
Na maanden arbeid kwam de echte vrijheid: een tweedehandsautootje, de kers op de taart. Altijd onderweg. Eén keer in de gracht — het was overmacht.
De boerendochter had bij wijze van introductie een etentje bij haar familie georganiseerd. Er gold echter een strikte dresscode: wit hemd, zwarte broek, zwarte schoenen. Uw liefde voor wilde dochters was op slag over. Het deed u denken aan de uitvaartplechtigheden van meneer pastoor en aan de schone schijn van de familietafel — een familie die haar leden verkleedt voor het eten, begraaft iets, dacht ge, al wist ge niet wat. Een ander vriendinnetje was een ander lot beschoren: papa en mama vonden die familie maar niks. Te laag op de ladder, en dus zeker niks voor u. Ondanks contactverboden en sancties zijt ge elkaar blijven zien. Ze zou later uw eerste vrouw worden. Maar dat er ook aan dit verhaal een reukje vastzat, wist ge toen nog niet. Dat was opnieuw voor later.
Twee dagen na het overlijden van pepe zijt ge zelf slachtoffer geworden van het explosief projectiel. Aan de familietafel, waar hij nog maar net van weg was, werd ruzie gemaakt over de erfenis. Respectloos, ondankbaar, en enkel uit eigenbelang — om geld, om luxe. De man was nog geen twee dagen onder de grond die hij zelf voor heel het dorp gedolven had, en aan zijn tafel werd al verdeeld en geëist. Ge zijt woedend geworden. In tranen zijt ge rechtgestaan, en ge hebt twee vragen gesteld: of het respect en de dankbaarheid mee begraven waren, en of het verdriet van meme nog niet groot genoeg was. Ge hebt geen antwoord gekregen. Het was ook geen tafel meer die antwoorden had — alleen aanspraken.
Ge hebt kort daarna afstand en afscheid genomen van de rest van de familie. Het voelt vandaag nog juister dan toen.Een jaar later is meme pepe terug gaan opzoeken. Haar vertrouwde stek, haar steunpilaar. Ze had hem een leven lang zien vertrekken naar de moestuin telkens er binnen een storm klaarstond; deze keer is zij hem gevolgd.Ge denkt vaak aan hen terug. Nu nog. En ge draagt hun normen, hun waarden en hun wijsheid nog altijd mee — niet als last, maar als leidraad. Uw moreel kompas. Aan de familietafel werd gevochten om de erfenis; niemand daar heeft ooit beseft dat de echte al lang vergeven was. Hun woorden krijgen nu pas hun volle gewicht, nu ge met heldere ogen naar het corrupte land kijkt.Maar laat ons er nog even blijven. Het is er gezellig en warm.
Ge zijt vaak, zonder medeweten van uw ouders, gaan wandelen of fietsen met het te min bevonden vriendinnetje — soms zelfs in het gezelschap van meme en pepe, die daar blijkbaar geen graten in zagen. Ge hoorde de dames dan praten over kleedjes, prutskes, huisjes en kindjes. Pepe daarentegen kon van bijna elke woning, elk erf en elke villa die we voorbijliepen de smeuïgste verhalen opdiepen. Wie iedereen van het dorp begraaft, kent de levenden beter dan wie ook. En ge kwaamt al wandelend tot een conclusie die nooit meer weerlegd is: hoe mooier de stenen — als ge ze al kondt zien achter de poorten en de hoge hagen — hoe sappiger het interieur.
Ge hebt u later, veel later, afgevraagd of het wel verstandig is een kind neer te poten in een corrupt land. Wie wenst er nu iemand een lijdensweg in stilte toe — en dan nog iemand van eigen bloed? Het zou wel eens de reden kunnen zijn waarom er nooit kinderen zijn verwekt, en waarom ge de familienaam een stille dood toewenst. Ge zijt eerlijk genoeg om te zeggen dat ge het niet eens erg vindt. De erfenis die aan die naam hangt, is te beschamend geworden; ze ontkracht uw normen, uw waarden, alles wat ge onder de vleugels geleerd hebt. Dat is niet wie gij zijt. Wie ge wél zijt, moest toen trouwens nog blijken — de ware aard van het beestje liet op zich wachten. Maar er was tijd.
Tijd om alles een plaatsje te geven. Om te aanvaarden. En om dankbaar te zijn voor de belangrijkste levensles die het land u ooit gegeven heeft: dat stilte een stilzwijgende goedkeuring is. Dat stilte ook een antwoord is. Maar dat de vragen blijven. Altijd. Voor altijd.
Pas vele jaren later hebt ge vernomen hoe de vork echt aan de steel zat, met de plong.
De plong sprong niet — de plong werd gespróngen. Als meme vond dat het welletjes was geweest met de spelletjes, gaf ze pepe een teken, en pepe rukte in het voorbijgaan de hoofdschakelaar even naar beneden. Het scherm werd zwart, meme kloeg over die brol van elektriciteit, en gij zat met het schuldgevoel: uw computerke had het weer gedaan. Een verzonnen oorzaak, een uitvoerder die zweeg, een opdrachtgeefster die nergens in beeld kwam, en een slachtoffer dat zichzelf verdacht. Het was, zo beseft ge nu, de eerste doofpot van uw leven — en de enige die ooit uit liefde is opgezet. De techniek was dezelfde als overal. Alleen de richting verschilde: deze dekte een kind toe in plaats van een schuld.
Later op de werkvloer sprong de plong ook wel eens. Meer van verontwaardiging dan van overbelasting — en deze keer stond er niemand aan de hoofdschakelaar die het goed met u voorhad. Ge zaagt er al vlug hoe verantwoordelijkheid en verantwoording neerstrijken gelijk sneeuwvlokjes: traag dwarrelend, mooi om naar te kijken, en gesmolten nog voor ze de grond raken. Dezelfde grond, per slot van rekening, waarin pepe zijn dorpsgenoten begroef, gezegend door meneer pastoor. Alles wat dit land belooft, komt daar vroeg of laat terecht — de beloftes meestal eerst.
Ge hebt als procesoperator de infrastructuur bekeken, parameters bijgesteld, genoteerd, de resultaten geanalyseerd, de opstartcyclus genormaliseerd. Kostenbesparend, efficiënter, meetbaar — het productieproces gefinetuned tot het zoemde. De beloning had een wrange smaak. Een mondeling beloofde promotie werd voor het blote oog weggeschonken aan een ander: minder kritisch, beter meelopend, en dat bleek op de ladder een hogere waarde te hebben dan efficiëntie. Mondeling beloofd — ge had het kunnen weten. In dit land staat op papier wat de controle moet zien, en in de lucht wat u moet doen blijven werken.
Uw drang om mechanismen en structuren te analyseren en bij te sturen — voor deze werkgever dan toch — verdween even vlug als uw passie voor wilde boerendochters: nog zo’n familietafel waar ge liever niet meer aanschoof. Uw keuze was eenvoudig. Het stopt, hier en nu. De zoektocht ging verder, net gelijk het leven. Maar nog altijd onder warme vleugels.
Meme stilde meerdere hongers — ook die naar kennis. Zo werd dat computerke geregeld vervangen door een beter en krachtiger model, en op een dag zelfs eentje met een kleurenscherm. Meneer pastoor en de papieren ridder speelden hun pingpongspelletje gewoon opnieuw; ge kondt het balletje nu wijzigen in iets herkenbaarders, en dan nog in kleur ook — maar het resultaat bleef hetzelfde. Onbeslist. Betere middelen, dezelfde oude strijd.
Ge leerde ook dat een paar regels tekst — de code — net gelijk de combinatie mest en gist ongewone taferelen konden laten verschijnen. In kleur dan nog wel. Zelfde geest, ander gereedschap: de binnenkoer was een scherm geworden. Ge hebt u al vlug lid gemaakt van een computerclubke — met ballen deze keer. De uitdaging was het omzeilen van beveiligingen, en het zou een lucratief handeltje worden. Tot er iemand aan uw rechteroor trok.
Eenmaal ge kondt surfen op de digitale snelweg, was het hek helemaal van de dam. Duizenden floppy’s — echt duizenden — zijn er gekopieerd: spelletjes, programmaatjes, alles aan een spotprijsje, voor de liefhebbers. En dat waren er heel wat. De onderdirecteur inbegrepen — die kocht gewoon bij de jongen die hij ooit vijftig pagina’s had laten volpennen. De telefoonboeken mochten voortaan op woensdagnamiddag rusten. Ge vondt het veel leuker een programmaatje gebruiksklaar te maken voor een klant en de opbrengst te investeren in betere apparatuur: het kopiëren ging sneller, en aan diezelfde snelheid werd de clubkas gespekt.
Pepe’s heroïsche verzetsverhalen — zijn techniek, zijn tactiek — daar hebt ge veel aan gehad. Want de dag dat een openbare instelling er lucht van kreeg en de echte activiteiten van het clubke ontrafelde, waart ge plots van de aardbol verdwenen. Niemand wist waar Chipke gebleven was. Niemand wist zelfs wie hij was. Het clubke bevond zich namelijk zowaar aan de andere kant van het corrupte land, en met een glimlach zijt ge naar huis gereden. Dit hoofdstuk kon de kelder in. Bij de bokalen. In de strafkolonie.
Pepe bleek ook een informatiebron. Eenmaal de jeugdjaren voorbijgevlogen waren, werden de gesprekken interessanter — hij kende nagenoeg iedereen in het dorp. Wie wat deed, wie waar werkte, of net niet werkte en dus aanspraak kon maken op een vergoeding van het land. Dat de vrouw van de notaris een stempeltje kwam halen mét de luxewagen van het ambt — ge wou dat met eigen ogen zien. En jawel: pepe’s timing was de perfectie voorbij. Op het voorspelde tijdstip stapte een mantelpakje uit, de kin omhoog. De schone schijn was terug. Van nooit weggeweest.
Een tuinhuis, een garage, een serre, een loods, stallingen? No problemo, señor — het kon, mits een paar connecties, wat beloftes en een vriendendienst hier en daar. Ge kondt die diensten bijna ruiken tot in het café waar ge af en toe een colaatje dronk. Met pepe, natuurlijk.
Pepe liet u met eigen ogen de wereld zien. Vanuit een corrupt land, en vanuit bokalen die zelden werden geopend. Het colaatje smaakte plots anders. Het was geen drankje meer, het was een excuus geworden om te luisteren, om te kijken, om te toetsen of pepe wel de kern raakte. Ge kondt alleen maar bevestigen. En ge begreep ook iets waar ge het toen moeilijk mee had: dat ge er niks kon aan doen. Niemand deed er iets aan. Het bleef stil — zelfs aan de toog, de plek waar anders alles gezegd werd. Zelfs de hoogvliegers, de slimste koppen van het dorp, bleven sprakeloos.
De verzetsverhalen kwamen nu ook opnieuw, maar rauwer, bruter dan toen ge klein waart — een grootvader vertelt een man anders dan een kind. De verstomming werd groter, en het ongeloof mee. De bibliothecaris had ondertussen een grijzere bril én snor en nog betere boeken staan; zelfs de bestel- en ruillijsten werden langer, want de honger was mee gegroeid.
Alleen die bokalen in de kelder — daar hadt ge, eerlijk gezegd, stilaan uwen buik van vol. Weeral boontjes. Want naast de strafkolonie huisde er in die kelder ook zoiets als emmers boontjes kuisen, kippen pluimen, rabarber schillen, jeneverbessen plukken tot het uw strot uitkwam. Het warme land had ook zijn sleur. Maar ge plooide niet — en dat kwam goed uit, want elke straf was toch het gevolg van een verzetsdaad. Vaak nog terecht ook.
Veel later zoudt ge deze mechanismen terugvinden. Maar dan met de ware gezichten erbij: open en bloot, en toch verborgen voor de meesten.
Ook dat was voor later. Altijd later.
En als ge dit later leest, dan pas dringt het door. Wat ge nu weet, wist ge toen ook al. Ge wist het alleen niet.
Er kwam woede. Met verdriet op de achtergrond. De twee liefste mensen die ge gekend hebt, hadden afscheid genomen — maar ze hadden u niet in de steek gelaten. Ze hadden u een kompas geschonken, ge hebt jaren gedacht dat het diende om de weg te vinden.
Ge moest dat pad alleen nog uitstippelen.
Ge hebt het gevonden. En het loopt lijnrecht.
Ge weet nu wie gij zijt. Wie u gevormd heeft, en wat. En ge weet waarom het land waar ge uw eerste daglicht zaagt, corrupt genoemd moet worden.
Er is geen ander woord. Echt niet.
Hoofdstuk 3 Het Volwassen land
Ge zijt volwassen nu. Tot op de dag van vandaag hebt ge daar geen sluitende definitie voor gevonden. Wel meerdere mogelijkheden. Is een moreel kompas volwassen? Of zijn macht, geld, ego en wegkijken in stilte de volwassenheid, en is dat de rauwe realiteit ervan? Ge zoudt de woordenboeken kunnen kleiner maken, maar het is onbegonnen werk. Laat ons dus maar terugkeren naar waar het ooit begon: bij pepe en meme.
Hun laatste adem staat in uw geheugen gegrift. Het ontbreken van dankbaarheid en respect heeft er flink in gehakt — zodanig flink dat ge na het overlijden van meme, een jaar na pepe, definitief afstand hebt genomen van de voltallige familie. Voor altijd.
Uw te min bevonden vriendinnetje opende liefdevol een nieuwe deur, van een andere woonst. Warm was het er in het begin niet, maar het werd warmer. Dat het uiteindelijk zou afstevenen op een koude douche, overtrof uw stoutste dromen. Maar het is gebeurd. Door omstandigheden.
Het huwelijk werd kort en snel bezegeld. De kerk werd geband — de meid, de varkenspoten én de konijnen: ge kondt u daar niet mee verzoenen, zelfs niet onder druk van de toekomstige echtgenote en de schoonouders. Met het uitgespaarde geld kocht ge een ruime zitbank. Ge kondt er naakt gaan inliggen. Van pepe zoudt ge niet meer schrikken. Alleen nog herdenken.
En plotsklaps stond ge daar, alleen op de wereld. Geen pannenkoeken meer, geen boontjes, zelfs geen bokalen. De strafkolonie bleef wel. Enkel aangepast aan de tijdsgeest.
Ook het decor van de werkvloer veranderde. De ingrediënten niet.
Ge kondt goed overweg met nulletjes en ééntjes, ge begreept code, ge had ervaring — en die ervaring van Chipke kwam nu uitstekend van pas. Ge mocht bijdragen aan het automatiseren van productieprocessen, met datablokken en PLC-sturingen. Een nieuwe speeltuin, bijna perfect op maat. Hier kreegt ge wél promotie. Een riant salaris, bijkomende voordelen. Het was kermis.
En de collega’s waren top. Zelfs diegenen die na een toiletbezoekje met een gebloemd kapsel terug naar hun werkplek kwamen. De poetsvrouw schrok al niet meer zo vaak — zelfs niet toen ze een dode muis onder haar dweil terugvond. De buikpijn kwam terug. Deze keer van het bulderlachen.
Ge hebt met de collega’s uit uw werkgroep wekelijks vertier opgezocht, op maandagavond — bij wijze van goede aanvang van de werkweek. Biljarten, bowlen, kaarten, darts, zwemmen, kajakken, eten. Alles kwam aan bod. Tot op de dag dat één van de echtgenotes het zaakje niet meer vertrouwde.
Over het voorstel om ook de vrouwen bij de activiteiten te betrekken, hebt ge uren nagedacht en gepraat. Ge wist wat jaloezie en nijd konden aanrichten — ge hadt aan de familietafel gezeten, ge hadt gezien hoe hard een mens kan worden wanneer hij vindt dat hem iets ontnomen wordt. Maar wantrouwen luistert niet naar voorstellen. Eenmaal het binnen is, eet het alles op wat er staat.
Exact één maand hebben de maandagavonden zich nog afgespeeld. De sfeer was verpest. Ook op de werkvloer.
Ge had nog één collega over. Het bleek de beste te zijn. Voor even.
Nu ge schrijft, komt er veel terug. In flarden — de mooie en de minder mooie, een bont allegaartje van ervaringen en belevenissen. Nu denkt ge aan vissen.
Een tijdlang was het een rustige hobby. Een kleine worm bleek in staat een veel grotere te strikken: een kwestie van techniek, van tactiek, en van vindingrijkheid. In putje winter zocht het autootje, mét vriend, geregeld andere landen op — om vanop een pier een visje te vrijwaren van zijn jaarlijkse trek. Voortplanting, instinct, overleven. Alles voor het plezier.
Maar het was er berekoud. En dat was buiten pepe gerekend. Die kon met elektriciteit meer dan de hoofdschakelaar een ruk geven — hij wist hoe het werkte, en wat ge ermee kondt doen. De verdeeldoos op de pier had niet meer nodig dan een schroevendraaier, een spanningsmeter en een haastig in elkaar geknutseld stopcontact. Bij het volgende bezoek brandde er gezellig licht, blies een klein accumulatiekacheltje warme lucht, en was er nog plaats voor een koffiezet. Al dan niet aangelengd met een vleugje.
Vissen werd plezant. En leerrijk. Later volgde het eigenhandig smelten van lood tot een perfect gebalanceerd gewicht dat ter plaatse bleef, ongeacht de stroming én voederballen én een tweede diepvries, want de eerste volstond niet meer.
En dankzij meme wist ge hoe ge een vis fileert en hoe ge hem serveert. Vers, puur, met de juiste ingrediënten.
Ge vondt die pier trouwens even warm als onder hun vleugels. Ge zat er rustig in uw zeteltje te keuvelen met uw vriend, wachtend op het begeerde signaal, met meme en pepe in uw achterhoofd. Het was niet enkel vissen. Het was genieten.
Genieten op de werkvloer kond ge ook, een volgende promotie drong zich aan, ge kreeg een groter team, meer middelen, grotere projecten, grotere verantwoordelijkheid en een nauwer contact met de hogere regionen en het bijbehorende, nog meer gespekte loonzakje.
Ge woonde vergaderingen, meetings bij, op sommige momenten leek het meer op een decor van status en luxe, zeker als ge gevraagd werd wel kleurtje zou passen bij de luxe sportwagen van de heer directeur. Uw vraag wanneer de belangrijkste zaken op de agenda stonden, ge had meer zin om in het project te vliegen dan een kleur te kiezen. Maar weinigen deelden die mening of toonden interesse in een antwoord, wat nooit kwam.
Wat wel met enthousiasme werd onthaald was een kerst wandeltocht doorheen vlaamse wegen met op 6 verschillende locaties een standje met versnaperingen. Aan de start enkel een stafkaart en een zaklamp, iedereen met gelijke wapens, toch? Nou ja, ge waart gevormd als deugniet, dit verdwijnt niet zomaar en zo kwam het dat de hogere regionen een ietsje aangepaste stafkaart kregen, de locaties kregen een andere stip op de kaart, uwe vriend had zelfs de moeite genomen om paaltjes in de grond te kloppen op deze locaties.. ‘Sorry, te laat!’ ‘Sorry, uitverkocht’ of gewoon ‘Fout’.
Ze konden u niets ten laste leggen. Uw resultaten waren goed tot uitstekend, uw team draaide, uw projecten liepen. Ge stondt recht, en ge stondt stevig in uw schoenen.
En ge zaagt geen directeur. Ge zaagt de mens daarachter. En hij leek verrassend goed op een prehistorische baardaap.
Ge herinnert u ook nog de telefoontjes op de werkvloer. Het vrouwtje was met vriendinnen aan het shoppen, had een fel geprijsd kleedje gevonden, en nam de moeite te vragen of het kon. Of ge geen steentje kondt bijdragen. Ge werdt er gek van — ge waart aan het werk, de focus lag niet op een kleedje maar op een offerte in de miljoenen. Dus een vlugge ja, en ge kondt weer verder. Het werden er niet te veel, die telefoontjes. Het werd ‘s avonds in de sofa besproken, en het werd uiteindelijk een tweede kleerkast.
Die offerte — de grootste van uw loopbaan daar — bracht u op andere inzichten. Zeker na een persoonlijk onderhoud met de programmeur van het begunstigde bedrijf.
Ge kreegt een offerte van een concurrent onder ogen. Een heel ander prijskaartje. Goedkoper. Alleen zat er voor de beslisser niks aan vast.
Hij viste dus ook, die beslisser. Alleen niet met wormpjes. Niet op de pier, niet in de warmte, zelfs niet met een koffie erbij.
En toch werd de vis geleverd: netjes in de strik, met een goed gespijsd onderhoudscontract erbovenop. Voor iets hoort iets.
Ge hebt de smaak ervan onthouden.
Uw vriend trouwde. Groot feest. Onderweg ernaartoe — uitgedost, het vrouwtje in een nieuw kleedje, de bedrijfswagen — werdt ge verblind door de zon.
De gracht in.
Het werd de beste intrede op een huwelijksfeest ooit. Het excuus was tenminste klaar: het vrouwtje toonde spontaan wat er onder het kleedje te zien was, ge waart het noorden helemaal kwijt, en de genodigden hebben gebruld van het lachen.
Vanaf die dag zaagt ge die vriend veranderen. Geen pier meer. Geen biljart. Niks. Ge zaagt hem minder, en toen enkel nog op de werkvloer. In een ander team.
Een jaar later kwam de mokerslag. Zijn scheiding werd ingezet, hij werd uitgekocht uit de woning, en hij stond op straat. Dakloos. Uw vriend had het zich anders voorgesteld. Gij ook. Ge hebt hem een kamer aangeboden in uw eigen warme stekje, tot hij een ander onderkomen zou vinden.
Ge werkte soms op feestdagen. Ge vond dat gewone werkdagen — de schone schijn van vroeger had zijn uitwerking niet gemist. Ge ziet het nog voor u. Een Kerstdag. Werken tot zes uur, en dan huiswaarts.
Op tafel lag een briefje. Een paar woorden. Ik ben weg.
Dat gebeurde wel vaker. Tot na de douche bleek dat de tweede kleerkast uit de slaapkamer verdwenen was. Net zoals de kamer van uw beste vriend.
Ge zijt als een lappenpop doormidden gescheurd. De kerstboom verloor spontaan al zijn versieringen. Scherven waren het enige wat overbleef.
Ook vanbinnen.
Op de eerstvolgende werkdag hebt ge gebruikgemaakt van de bestaande regelgeving van het corrupte land. Ge mocht een tijdje thuisblijven van het werk. Uw wereld was zonet ingestort met een aardbeving, en de naschokken moesten nog komen.
De rekeningen waren geplunderd. Volkomen legaal. Daar was niets tegen te beginnen — machteloos en sprakeloos.
De volgende naschok kwam op de werkvloer. Projectdocumenten waren verdwenen van uw werkstation. Oorzaak en dader onbekend.
Ge wist dat er collega’s op uw functie aasden — dat wist ge al lang. Maar zolang uw wereld overeind stond, geraakten ze er niet aan. Ge waart beter, en dat volstond. Het mes kwam pas toen ge al op de grond lag.
Uw werkstation was niet beveiligd. Dat was geen nalatigheid — het stond open omdat uw team soms documenten nodig had als ge er niet waart, en ge vertrouwde hen. Voor de volle honderd procent. Er waren dus meerdere verdachten. Ge hebt er nooit één kunnen aanwijzen, en dat is misschien het ergste: ge weet tot vandaag niet welke hand het was. Ge weet alleen dat ze uit uw eigen team kwam.
Het land had u niet gestraft voor een fout. Het had u gestraft voor uw vertrouwen.
Ge werdt op het matje geroepen bij de leidinggevende. Een uitbrander van jewelste, en dan de misselijkmakende conclusie: “Hoe kunnen wij nu nog van u verwachten dat ge uw job naar behoren doet? Ge kunt niet eens uw vrouw houden.”Ge hebt onmiddellijk uw ontslag ingediend. En ge hebt de leidinggevende erop gewezen voorzichtig te zijn, mocht ge elkaar ooit buiten de werkomgeving tegenkomen.
Ge hebt afscheid genomen. Ge zijt verhuisd naar een andere locatie, een kleine leefruimte, en daar hebt ge de draad weer opgepikt. Ge vondt een nieuwe werkvloer, in de gezondheidssector: code installeren op werkstations in labo’s, ziekenhuizen, verzorgingscentra. Ge werdt er met enige arrogantie op gewezen de mensen aan te spreken met hun titel, niet met hun voornaam. Ge had nog nooit zoveel volk op een hoop gezien dat allemaal dacht het warm water te hebben uitgevonden. Ge hebt uw eigen code uitgesloten van die werkvloer. Gereserveerd voor eigen gebruik. Ge deelde niet meer.
Ge wou een sabbatjaar inlassen. Weg van stress, van deadlines, van warm water. Ge kondt vlug aan de slag in de plaatselijke horeca, als kelner — voor het eerst op commissie. Een maand later was het alweer uitkijken naar iets anders: de werkgever was bij aanvang ‘vergeten’ te vermelden dat alle drankjes en genuttigde maaltijden van het loonstrookje werden afgehouden.
De werkvloer daarna was top. Een correcte werkgever, die wel iets zag in de nieuwe ober.
Iemand die later een vriend zou worden.Toch voor even.
Ge zijt amper zes maanden ober en barman gebleven. De werkgever wou weleens zien hoe ge in de keuken zou functioneren.
Na vijf minuten was het duidelijk: naar de spoed. Een vlijmscherp mes had niet de ajuin gesneden, maar uw duim.
Nog eens zes maanden later stond ge alleen aan de stoof. Alleen op de middagen, voltallig ‘s avonds en in het weekend. Uw dagschotels werden gesmaakt.
Ge kwaamt in contact met een bonte mengeling van mensen — jobstudenten, leveranciers, vaste klanten — en na de kille kantoorvloeren met hun titels en hun warm water voelde dit als iets anders. Ge voelde u er, voor het eerst sinds lang, weer onder vleugels.
En de deugniet kwam terug bovendrijven. Dat was het teken dat ge aan het genezen waart.
Ge kondt goed opschieten met de jobstudenten. De variatie overtrof de attracties van een pretpark, en ge leerde elkaar kennen — van de meesten wist ge waar ze schrik van hadden, wat ze graag deden, wat ze graag aten. Eentje stak erbovenuit. Ze hield van vissen op zee. Ge kondt haar dus vertellen over de pier, het lood, de voederballen. Maar het bracht u ook op een idee.
Er kwam namelijk elke dag een kanjer van een verse kabeljauw binnen, netjes op ijs in de frigo. Met de klusjesman van dienst, en met medeweten van de zaakvoerder, werd een constructie uitgedacht om die kabeljauw weer tot leven te wekken. Na de shift zijt ge naar de doe-het-zelfzaak gereden voor de onderdelen. Geplaatst. Getest. Klaar.
De volgende dag vroeg ge aan de jobstudente om eens te gaan kijken welk formaat kabeljauw er die dag geleverd was.
Ge ziet haar hand nog naar de klink gaan. Ge dacht: ‘t is te hopen dat het lukt. Ge had alle moeite van de wereld om niet in de lach te schieten. En net op dat moment zwaaide de frigodeur open — het geluid van water en ijs — en de kabeljauw kwam aangezwiept. Het gegil was oorverdovend. Ze sloeg de vis van zich af, maar door haar eigen slaan kwam hij telkens terugzwiepen, tot ge tussenbeide moest komen voor het echt uit de hand liep.
Ge hebt haar nadien nog vaak gevraagd of ze zin had in kabeljauw. Ge had zo de indruk dat zelfs de liefde voor vissen haar grenzen kende.
En dat was er maar één. Pandalussen gaan halen bij de slager. Een belegen brood bij de bakker. De soepsnijmachine lenen bij een collega die er geen had.
Opdrachten genoeg voor de nieuwelingen, tot algemene hilariteit.
Eén vrije dag per week volstond, en die bracht ge door in de cinema — soms vier voorstellingen op één dag. Ge had een eigen leventje, veilig en geborgen, zorgeloos en doorspekt met fratsen en plezier.
Ge kreegt ook meer verantwoordelijkheid: boodschappen, uurroosters, jobstudenten aanwerven, en bij afwezigheid van de zaakvoerder ook de financiële taken erbovenop. En ge kreegt er iets voor terug — een hoger loon, en het gebruik van de bestelwagen. De matras vloog achterin, en die paar weken vakantie werden een ontdekkingsreis door de omliggende landen.
Ge hebt ook de buitenlandse poetsvrouw geleerd hoe ze een brood moest vragen bij de bakker. “Geef mij een brood, godverdomme.” Het is daar drie weken stil gebleven. Ondanks uw welgemeende excuses.
Een krenterige collega werd uiteraard niet gespaard. Het voorstel: een dagloon, als ge drie verse eitjes op zijn koppeke mocht stukslaan. Ge hebt het na twee opgegeven. “Allez, waar blijft dat derde ei?” Uw antwoord: geen zin meer, er staan gerechten op de stoof. Twee eitjes op zijn kop, en geen geld gezien. Weer een paar weken stilte tot gevolg.
Die verhalen werden vaak opgehaald na sluitingsuur, met de collega’s en de zaakvoerder aan de ronde tafel, waar spijs en drank rijkelijk konden vloeien.
Op zondagavond, als de shift ten einde liep, kreeg de keuken een grondige poetsbeurt en werden de bestellingen opgemaakt en doorgestuurd. Dat deed ge het liefst alleen. Proper heeft namelijk voor iedereen een andere betekenis.
Uitnodigingen om achteraf nog een glas te gaan drinken, sloeg ge steevast af. De vrije dag was onaantastbaar. Heilig, zelfs. Die was volledig van u.
Op één uitzondering na. Aan de verjaardag van een collega kondt ge niet weerstaan. Het werd een lokale cocktailbar, waar op dat moment ook een vrijgezellenfeest aan de gang was — de ambiance was tot ver buiten te horen en lokte volk naar binnen. Zo verschenen er twee knappe vrouwen op het toneel. Eén van hen zou jarenlang uw steun en toeverlaat worden. Uw grote liefde.
De man die zijn vrije dag heilig hield, brak die ene keer zijn eigen regel. En precies die keer veranderde alles.
De zaakvoerder stelde de woonst boven de zaak ter beschikking. Het werd jarenlang een warm nest. Ge hebt daar nooit moeten vluchten zoals pepe vroeger naar zijn moestuin — het was er zelfs nog warmer. En de matras in de bestelwagen bood voortaan plaats voor twee.
Het was een zalige tijd. Tot een krantenkop er verandering in bracht. Strikt persoonlijk dan.
Ge las over een financiële crisis die een schokgolf over de wereld stuurde. En ge voelde het meteen — instinctief, in uw maag, nog voor ge het kondt beredeneren: het klopte niet, wat daar geschreven stond. Niet helemaal. Niet echt.
Die krantenkop werd een persoonlijk dossier. Een zoektocht naar de echte oorzaak, achter de oorzaak die men u voorschotelde. Ge zoudt er jaren aan besteden. Tot op de dag van vandaag, eigenlijk. Alleen is het niet bij dat ene dossier gebleven.
Hoofdstuk 4 Het Gebroken land
Op een zonovergoten eiland — eerder een kolonie van een verre grootmacht — leerde ge een nieuwe familie kennen. Hartelijk, ongeremd, vol respect en vrede. Een paradijsje, in schril contrast met het verleden. Het werd een jaarlijkse uitstap, en eentje om naar uit te kijken.
De lokale keuken was hemels. Meme was dus niet de enige keukenprinses op de aardbol. En de vingers werden er niet meer gebruikt om in te snijden — wel om af te likken.
Met de bestelwagen en de matras werd de hele familie bezocht, elk jaar opnieuw, met tussenstops op idyllische plekken en telkens via een andere route. En met haar ouders en broers werd jaarlijks een skireis per bus ondernomen. Van zwarte sneeuw was toen nog geen sprake.
Ge hebt ook uw code weer aangesproken — deze keer als cadeau. Een collega opende een eigen zaak, en Chipke zorgde ervoor dat ze vlot terug te vinden was op de digitale snelweg. Jarenlang hebt ge genoten van de dankbaarheid die daaruit ontstond: ge mocht kosteloos oosterse landen bezoeken, andere culturen en gewoonten ontdekken, en proeven van culinaire lekkernijen waar ge het bestaan niet van kende. De dagschotels werden daarna nog uitbundiger aangeprezen. Zelfs die met kabeljauw.
Op de aardbol ging het er intussen minder vrede- en respectvol aan toe. Alsof de tol van de financiële crisis nog niet volstond, boorden vliegtuigen zich in de infrastructuur van een grootmacht. De gevolgen zijn vandaag nog zichtbaar — niet zozeer in het puin, dat is opgeruimd, maar in wat erna kwam. Er werd op gereageerd met militair materieel in plaats van vragen, met oorlogen in plaats van onderzoek, en langzaam werd niets nog veilig geacht. Zelfs een kind niet. In naam van de veiligheid werd de vrijheid ingekort, en weinigen hebben zich afgevraagd wie daar beter van werd.
Uw ongeloof piekte. De vragen ook. En de honger naar inzicht nog meer.
Een van haar broers had zijn appartement voor ons vrijgemaakt, niet ver van het centrum, langs een brede boulevard vol bomen. Bij aankomst keek de hele familie naar beneden — naar u, meer bepaald. De keuring van de nieuwe.
Die broer was rugbyspeler. Goed gekend in de stad, en graag gezien, dat zoudt ge die avond nog merken. Want de eerste avond stond een etentje op de agenda. Zonder reservatie. Of er plaats was? Ge hebt nog nooit zoveel handen moeten schudden voor ge eindelijk aan een eretafel mocht plaatsnemen. Het halve restaurant leek die broer te kennen, en wie hem kende, kende nu ook u.
De plateau fruits de mer heeft nooit meer zo goed gesmaakt. De flessen pastis sneuvelden één voor één, de avond werd luider en warmer met elke ronde. En een rekening — die hebt ge nooit te zien gekregen. Ook geen betaling. Zo werd ge opgenomen: niet met woorden, maar met een tafel, een plateau, en een glas dat nooit leeg mocht staan.
De bruiloft van haar andere broer, dat is er ook eentje om niet naar huis te sturen. Toevallig op de dag dat het nationale rugbyteam een belangrijke wedstrijd won. Het voorgerecht werd geserveerd, en het bordje leek zich telkens een beetje naar links of rechts te bewegen. Wat daarna gebeurd is — echt, geen flauw idee. Ge weet alleen nog wat ze u nadien verteld hebben: dat ze u na een half uur zoeken hebben teruggevonden, in de buurt, op uw buik aan de rand van een zwembad.
Zonder broek. Zonder schoenen. Ook hier: van de dader geen spoor.
Ge schaterlacht altijd als ge eraan terugdenk. Ge ziet zelfs nog de gezichten van die rugbyspelers — stoer, sterk, maar zacht van hartje.
En drinken dan die konden, ongelofelijk.
Negen jaar heeft het geduurd. Negen jaar routine, en routine is een ander woord voor geluk dat ge niet meer opmerkt.
Tot de zaakvoerder in dezelfde periode naar een ander land wou, achter een liefde aan. Het restaurant sloot nooit, en ge waart een beetje zijn rechterhand. Dus nam ge de verantwoordelijkheid om de zaak draaiende te houden tijdens zijn afwezigheid. Eén keer niet gaan skiën. Uw geliefde zou ook thuisblijven, in uw buurt.
De bus is een ravijn ingereden. Haar ouders, haar broers — allemaal.
Ze was ontroostbaar. De lappenpop die gij vroeger waart geweest, was nu uw liefste. Ge hebt maanden thuisgebleven om er te zijn voor haar, om haar verdriet een plaats te helpen geven, of het tenminste te verzachten. Hulpgroepen, slachtofferhulp, psychologen. Ge hebt gedaan wat ge kondt, en meer dan dat.
En toen ge maanden later voor het eerst weer ging werken, op de dag dat ge dacht dat het misschien weer kon — toen zijt ge thuisgekomen in een stilte die ge nooit meer zijt vergeten.
Ze was er niet meer.
Ge kreegt niet eens de tijd om het te bevatten. Om het een plaats te geven. Ge kreegt zelfs de tijd niet om te rouwen. Ge had uw liefste als laatste gezien — en voor ge het besefte, kreegt ge een ander labeltje opgespeld. Dader. Door de overheidsinstanties. Door de roddels. Tot op de werkvloer toe.
Met enige moeite ziet ge de taferelen nog voor u, in flarden. Een koud kamertje. Een spiegel waar ge doorheen wist dat ge bekeken werd. Opnameapparatuur op tafel.Ge herinnert u de vragen nog. “Uw huidschilfers zijn aangetroffen op haar polsen. Kunt ge dat verklaren?” En ge weet ook nog wat ge antwoordde: “Krijgt gij geen knuffel bij het ontwaken? Nooit gestoeid?” – “Waarom zijn er zoveel uren verstreken tussen het overlijden en de melding? – “Waar waart ge?” Het stopte niet. En het kwam in herhaling, keer op keer, dezelfde vragen langs een andere kant. De rouw werd een strijd. De woede laaide op — er waren momenten dat ge razend waart, echt razend, met nergens om het kwijt te kunnen.Ge hebt pas kunnen rouwen toen ge naar een andere locatie waart getrokken, aan de andere kant van het land. Tegen dan waart ge een ander mens geworden. Enen die zijn werk verwaarloosde, die in zak en as zat, en die pas op echte hulp kon rekenen toen het onderzoek eindelijk werd afgesloten.Pas toen mocht ge treuren. Al de rest had het land eerst van u afgenomen.
En die andere mens was er gene om fier op te zijn. Ge kondt niet gaan werken. De focus was weg. De zin van het leven had even geen betekenis meer. Ge waart opnieuw het noorden kwijt — deze keer zonder kleedje.
Ladderzatte dagen, afgewisseld met een paar inbraken. Ge waart nog altijd razend. Pepe zou best fier zijn geweest: ge hebt nooit een uniformke aan de voordeur begroet. Zelfs niet meer in een kamertje.
En uiteindelijk vondt ge de geschikte psycholoog. Enen die u jaren zou begeleiden bij het rouwen. Enen die u zag — echt zag — en die u iets duidelijk maakte dat ge nooit meer zijt vergeten: dat koesteren óók een verwerkingsproces is. En dat het alle geliefden betreft.
Meme. Pepe. Mijn liefste. Allemaal.
Hoofdstuk 5 Het Verborgen land
Ge hebt zijn advies gedeeltelijk opgevolgd — enkel dat waar ge zin in had. En dat was een werkvloer. Ge had nood aan collega’s, aan een nieuwe uitdaging, aan iets waarmee ge toch een paar uur per dag de focus kondt verleggen. Ge hebt de voetbalclub van ‘t stad meer dan een jaar lang dagelijks iets te knabbelen bereid. En bij mijn weten heeft nooit iemand geklaagd. Of melding gemaakt van stoelgangschommelingen.
Mijn werkgever had, bij wijze van vriendendienst, een overbodige vaste werknemer overgenomen van een lokale collega.
En ge kondt vertrekken. Uw serre was ingestort.
Ge ging werken in opvangplaatsen — open en gesloten. Eerst als medewerker, later als verantwoordelijke. En de honger kwam terug. Want wat zich onder uw ogen afspeelde, kondt ge maar moeilijk bevatten. Buiten de werkuren zijt ge een zoektocht begonnen. Eentje naar inzicht.Jaren later verscheen in de media hoe die organisatie beoordeeld werd. Duizenden vonnissen. Uitgesproken — en tot op vandaag gewoon genegeerd.
Het gesloten centrum had veel weg van een gevangenis, toegangscontroles, badges, een bekend gezicht bestondt daar niet aan de toegangspoort, gene krabbel was nie binnen. Binnenin een komen en gaan van verschillende nationaliteiten, honderden, allen op zoek naar een beter leven, alleen de bagage maakte het onderscheid, een bagage die maar zelden op inhoud werd onderzocht. Zorgen dat de cijfertjes min of meer kloppen was belangrijker. Die mensen van vlees en bloed waren gewoonweg niet welkom in het corrupte land, het centrum was een wachtzaal, het product een ticketje luchthaven en adios.Nu stond één ticketje voor 3 man personeel, een beveiligde bestelwagen en een ritje van gemiddeld, wachttijden inbegrepen een acht tot tiental uur. En oh zo vaak kwam iedereen terug, een togaatje had er een stokje voor gestoken. Ge kreegt de dag voor het transport een lijstje met het aantal gewenste lunchpakketjes en het werd dagelijkse kost.
Ge kreeg ook budgetten doorgestuurd, die driemaandelijks constant lager werden bijgestuurd, voor ontbijt, middagmaal én avondmaal, per persoon.
Na een paar weken wist ge niet meer uit welk land sommigen kwamen. Ge wist wel wie graag voetbalde, wie heimwee had, wie altijd twee stukjes brood achterhield voor later. Ge zijt zelfs tussen shiften door geld gaan overmaken naar de familie in het land van herkomst, ge werdt nen legale fixer, niks zonder toestemming. Ge hebt veel handjes geschud en kusjes gekregen, op verschillende locaties. Ook kleine boodschappen deedt ge, samen met een spontane collega, zoals tandenborstel, zeep, deo, hygieneartikelen die dan in een winkeltje terecht konden. Ge hebt nog gevoetbald, volleybal gespeeld, met de bewakers, met de bewoners, ge hebt barbecues gegeven, het recept van uw looksaus, daar gaan er in een paar landen ook veel hun vingers van aflikken.
Ge zag ook hoe deze organisatie werkte wat catering betreft, jaarlijkse of driejaarlijkse contracten konden worden ingediend ter aanbesteding. Het kwam er dan op neer om op zoek te gaan naar goedkopere producten, als de kaas geel was van kleur en de mayonaise wit was het best oke, de marges kwamen niet in het gedrang, en oh god, naar karton smaken of net niet, wie maalt er nu om de ontevredenheid van de bewoners, lang blijven ze toch niet, in dit corrupte land.
Gij kreegt af te rekenen met opstootjes in de eetzaal, en terecht echt, pepe zijn kippen zouden niet eens in de kaas pikken, die met kop dan. Maar de hardste noot om kraken was dat die marges na verloop van tijd betrokken werden bij gesprekken over de inhoud van een al mager loonzakje, het dieet werd nog strenger, de arbeid niet, die steeg tot ongenoegen van uzelf, collega’s, bewakers tot zelfs bewoners. Het menselijk gehalte kwam onder het vriespunt terecht, ook terecht, en ge dacht aan het mantelpakje, de baardaap, het afscheid werd minder zwaar, de contacten met de spontaanste collega’s bleef.
Ook dat was de moeite waard om in te blikken.
Ge bracht Chipke weer tot leven. De code kon nu helpen bij onderzoeken, vooral naar wat niet mocht gezien of geweten worden, of naar wat wel openbaar en zichtbaar was maar net daardoor gewoon geworden, verstopt in het volle zicht. Het was geen kluwen, het was een puzzel van een kaartenhuisje en een circus. Het was zoeken naar de stukjes.Ge kreeg met ieder stukje inzicht in de constructies en structuren, betrokken bij de opbouw, het ontwerp. Ge zag de verbindingen ertussen, de beïnvloeding, de verborgen regels, en het ontbreken van transparantie en verantwoording. Ongelijkheid, schaamteloosheid, straffeloosheid en wanbeheer, maar van een broodnodige edelmoedige ridder geen enkel spoor. Enkel op papier, in woorden, reukloos.
En toch stinkt dit zaakje.
Ge durft het nu te benoemen: “Legale corruptie”.
Ge zijt ook niet altijd eerlijk geweest.
De inbraken, de streken, de dingen die ge in het donker deed — ge streept ze niet door.
Dat is misschien het verschil: het corrupte land vergeet zijn eigen misdaden. Gij draagt de uwe mee. Voor altijd..
Ge begon een goeie week later bij een cateraar — feestzalenuitbater. Halftijds. En elke zondagavond was de voorraad envelopkes weer aangevuld, klaar om uitgedeeld te worden. Het contract uit de schuif had er een broertje bijgekregen. Ge waart flexibel, dus ge waart afwisselend kelner, barman, hulpkok, kok, of present op een standje bij een opening of receptie.
En dan waren er de namiddagen dat er in de keuken hapjes werden bereid, telkens er ergens in de omgeving een gemeenteraad zat aan te komen. Toastjes met kreeft. Gerookte zalm met kaviaar. Geen budget, geen bestelbon, gewoon de zin en de smaak van de uitbater — want de uitbater, die had connecties, en connecties hebben honger. Ge stondt daar toastjes te beleggen voor mannen die ge nooit zaagt, en ge dacht aan de aardbeien van vroeger: toen stalt ge zelf van de oogst. Nu garneerdet ge de oogst van anderen. Niemand in de keuken stelde daar vragen bij. Het was een wekelijkse activiteit geworden, een paar uur, gelijk de afwas. Zo went dat, in het corrupte land: niet met een knal, maar met een aperitiefhapje.
Ge hebt nog weet van een groot evenement, waar ge met enkele collega’s het ontbijt moest verzorgen. De eitjes waren uw verantwoordelijkheid. Ge zaagt een mantelpakje van het betere stofje aankomen — en ge rookt ze ook, gelijk zure preisoep met bloemetjes.
Ze vroeg beleefd om een eitje. En gij vroegt: “Hoe wenst u uw eitje, mevrouw? Bevrucht of onbevrucht?”
Ze keek u aan. Ge wist meteen: deze lustte haar eitje vooral zonder humor. Lastige vragen stonden niet op het menu — ook dat had ge intussen geleerd.
Maar ge bleeft ze stellen. Al was het maar over eitjes.
Ge hebt geduld getoond en flexibiliteit, evaluatie na evaluatie, weinig tot geen opmerkingen, en toen de extra bijdrage op het werk, betaald door het bestuur, ten einde kwam, was de meest logische keuze een voltijds contract te bekomen. Uw getallengekte had ontcijferd dat envelopkes u meer schade berokkenen dan voordelen, zeker als ge toekomstgericht durft te denken. Op rustige momenten werd op de werkvloer flink gepocht met de aankoop van een volledig erf, en zelfs zonder plannen waren de restauraties reeds klaar en werd de totale kostprijs geraamd op enkele miljoenen. Ge vondt dat een geruststelling, ze hadden duidelijk de middelen, ook hier zou een vingerknip volstaan. Dacht ge.
Ge kwam tot het besef dat de kern niet het belangrijkste was, eerder het omhulsel, wat mensen te zien krijgen én te horen.Eerlijkheid? Niet zo belangrijk, tenzij het in uw voordeel kan uitpakken. Zoniet: de bokaal in, dicht, voor altijd.De volgende werkgever liet u dit duidelijk zien, het contrast tussen schaamteloos, straffeloos en eerlijkheid, ook al begon het goed, zoals zo vaak.
Ge kondt, na jaren persoonlijke begeleiding, met de psycholoog een afscheid met een etentje beklinken.
Het was het minste wat ge kondt doen. Het verdriet was gefilterd, gezeefd en kwam puur in een bokaal terecht.
Veilig om te koesteren.
Een restaurant op een heuveltje in een bosrijke omgeving werd het volgende decor. Zaakvoerder, ex-voetballer, knappe echtgenote, een paar tientallen jaren jonger én chef in de keuken, twee toffe collega’s erbovenop. Het team. Alles correct. Alles leuk. Alles officieel. Gedurende net geen jaar.
Uw vrije dag nam opnieuw vaste proporties aan, overdag uitrusten en een beetje onderzoek, ‘s avonds competitiebiljart, in clubverband weliswaar maar toch individueel. Daarna werdt ge flierefluiter én deugniet, jarenlang na elkaar, een flexibele voedselinspecteur, ook lid, was uw gids in een nieuw verhaal. Het onderzoek in de namiddag diende om een geloofwaardig beroep in te studeren, lingerieverkoper, juwelier tot gynaecoloog, en met deze beroepskennis ‘s avonds de alom bekende rendez-voushuisjes te bezoeken, tot buiten de landsgrenzen. Elk zijn eigen beroep, elk zijn persoonlijke doelgroep. Ge kwam in contact met mantelpakjes van elk kaliber, sommige smaakten niet eens naar preisoep, maar toch best lekker. Maar ge waart eerlijk, één avondje. Enkel plezier. De koffers vlogen aan uw neus voorbij, ge zijt bijna overal ingedoken, ‘s morgens gingen die dicht. Voor altijd.
Buiten het competitieseizoen ging ge eerst eten, samen, met door Chipke gefabriceerde badges van een nationaal voedselagentschap. Ook hier nooit een rekening of een betaling gezien, een rapportje werd hen later ook doorgestuurd, ook door Chipke, teamwork kwam hier echt goed van pas.
En dan werd het Oudejaarsavond. Ge moest in de vroege namiddag beginnen maar ge wou eerst boter bij de vis, de zaakvoerder vond personeel te duur op feestdagen en had enkel voor die dagen een envelopke afgesproken. Een pak feestdagen waren ondertussen van de kalender gevallen. Zonder envelopke. Dus op de vraag waarom ge uw kokskledij nog niet had aangetrokken was het antwoord: “Deze keer geld eerst en werk later.” Een paar idiote excuusjes later hebt ge de deur dichtgetrokken. Alleen zit hier nog een leuk staartje aan vast.
Op maandag was het op deze locatie marktdag, en ge ging wel vaker eens langs in uw favoriet café, sympathieke en grappige barman, da klikte wel. Ge zijt aan het tetteren en plots zegt de barman: “Als ge van den duvel spreekt, hij is dare.” Ge wist onmiddellijk over wie hij het had. Ge hebt een minuutje gewacht, ge hebt u omgedraaid en hoorbaar voor het volledig café gevraagd: “Ah, dag baas, zijn dat de zure en zwart verdiende centjes da ge mij komt betalen? Da’s lief, had het zelfs nie verwacht.” En toen zag ge dat de liefde voor pintjes en aperootjes ook zijn beperkingen had, want hij draaide zich om. Ze hebben hem daar veel minder gezien, de barman beschreef hem later als schuwer dan tevoren. Ge vernam enkele jaren later dat hij van het heuveltje verdwenen was.
Hoofdstuk 6 Het Naakte land
Het inzicht van pepe en de wijsheid van meme kregen nu pas hun ware betekenis.
Uw gestaag onderzoek toonde dezelfde dorpse mentaliteit en dynamiek, alleen met opgesmukte decors, met meer franjes dan het deken op de achterbank, met monumentale daken, versierd met pronkstukken, met gepolijste tekst op gouden plakken, ingekerfd.
De pastoors, de directeuren, de mantelpakjes en de baardapen zijn nu samengesmolten tot één geheel: de witteboorden.
Hun streken hielden het corrupte land onder controle — daarbij vergeleken leek het dorpsteam van vroeger een zootje ongeregeld.
Met andere regeltjes, ook niet altijd op papier, maar wel verfijnd en aangepast, onder invloed, met beloftes, onder druk en met macht.
En net zoals in het gesloten centrum is er geen enkele witteboord die de moed heeft de onvrede bij de bewoners om te buigen. Wel op papier. De papieren ridder.
Hij zette u toen nog wel in uw blootje. Ge stondt terug waar ge aan de toog al gestaan had, sprakeloos tussen de sprakelozen: niks aan te doen.Of wel? Of niet?
Ge werdt wakker midden in de nacht en na een verfrissend douchke ging ge keuvelen in de bar op de kelderverdieping — een ruim gevulde toog, twee licht versleten biljarts met keu’s, en een paar amusementsspelletjes, zelfs voor kinderen.
Met dienen lokale barman — perfect teneutje, altijd een glimlach, en een hoofddeksel dat ge nog het best kondt vergelijken met een kubus — hebt ge de week van uw leven gehad.
Ge hebt hem zelfs het looksausrecept laten noteren, en in ruil kreegt ge de recepten van de lekkerste cocktails.
Ge krijgt deze hier niet te horen, echt niet. Dienen bokaal blijft dicht.
De etiketten moogt ge lezen: Screwdriver, Godfather, en de absolute favoriet na een week experimenteren en proeven: The Last One. En dat was hij ook.
Ook hier was meme niet ver weg. Aan de afwas vertelde ze dat ge alles minstens drie keer moest proeven vooraleer ge kondt besluiten of ge het lekker vondt of niet. De laatste scoorde hier het beste.
Zelfs na een nachtje kubussen, op de dagelijkse activiteiten waart ge altijd paraat en tot alles in staat. Dacht ge.
Uw collega’s waren dan ook verbaasd dat ge nog goed kondt leunen, zoals pepe op zijn hark of spade — alleen betrof het hier een golfstok van bedenkelijke makelij. Ook het pingpongballetje wisselde graag van afmetingen, niettegenstaande ge er flink op of naast kondt meppen.
Jaarlijks en uitspattend, deze weken.
Betaald door de klanten, gespaard in de fooibokaal.
Die bokaal stond op een schap, middenin een winkelcentrum, naast omgekeerde lege glazen. De inhoud werd dagelijks gespekt. Een deksel was niet nodig.
De zaakvoerders hadden naast deze gezellige dagzaak ook nog een restaurant, op een half uurtje karren. In de weekends deed ge daar de keuken; de andere dagen werden gevuld in het winkelcentrum, samen met leuke collega’s, als kelner, met de glimlach.
De zaak lag centraal, op de hoek van een kruispunt — aan de overzijden kondt ge brillen kopen, lingerie en parfum. De verkoopsmedewerkers daarvan kwamen bijna dagelijks een soepje halen, in de winter vaak preisoep met tijm — die kon echt lekker ruiken, net zoals vroeger — of ze bleven voor een broodje of een dagschotel. Er was wel altijd iets te vertellen. Er was wel altijd iets waarmee gelachen kon worden.
Zo was er een oud vrouwtje, zeer mobiel en alert, enkel haar stem stokte af en toe een beetje. Wekelijks op donderdag kwam ze plaatsnemen in uw afgebakend territorium, acht ronde tafeltjes, en haar favoriete gerecht — een bruin geruite dubbele boterham met daartussen gerookte zalm, ui, tomaat en huisbereide kruidenkaas, warm geserveerd — kwam op papier de printer uitgekropen nog voor ze had plaatsgenomen. Wat niet door haar mond kon, nam ze mee huiswaarts, ingepakt en klaar voor de volgende dag.
Haar afwezigheid werd vlug opgemerkt. Ge vreesde eigenlijk een beetje het ergste, en de donderdagen werden er stiller op. En toen, na weken, kwam zalmke terug boven water. Ze kwam recht naar u toe: “Gene zalm vandage, geef mij maar nen pannekoeke.”“Oei, was er iets mis met uw laatste boterham?”En dan het antwoord. Want wat bleek: enkele uren na thuiskomst had ze een kleine beroerte gekregen, en ze was een tweetal weken ter observatie opgenomen in een zorginstelling. De ingepakte boterham was echter in haar handtas blijven zitten. Ze vertelde, met de bijbehorende lichaamstaal — handen in de lucht, twee vingers op beide neuskantjes — hoe de woning rook na twee weken, hoe ze niet onmiddellijk de oorzaak kon vinden, en hoe triest ze was omdat haar handtas volledig naar de haaien was.
Gij hebt de echte haaien gevonden. Niet in de zee. Op lijsten. In constructies. In fiscale paradijzen.
Ze worden elk jaar groter.
De garnaaltjes blijven achter.
En toch applaudisseert de vijver.
Op uw eerste werkdagen hebt ge bij sluitingsuur aan meme moeten denken — ‘past op, tis warm’ kwam ook altijd stipt om zes uur de kamer binnengestormd. Hier was een marge ingebouwd: een halfuurtje om de rekeningen te controleren, de biljetjes én de fooi te tellen, en minstens één glas te drinken, met of zonder zaakvoerder.
Op de drukste dagen hadt ge meer fooi dan loon, en ge mocht het allemaal houden. Ge vondt dat eigenlijk niet eerlijk: de keukenmedewerkers droegen daar ook indirect aan bij, maar kregen niks. Een paar dagen later is de fooibokaal ingewijd. Heel plechtig, zelfs zonder pastoor.
En de zaak sloot één week, na de drukste vakantieperiode, en ge zocht samen met de collega’s zonnige oorden op. Overdag dan toch.
Zelfs bij sneeuw, regen en wind bleef het warm binnen. Ge had plezier, met de collega’s en de klanten — in mindere mate met de zaakvoerders: hun humeur was licht afhankelijk van de omzet, en het botste wel af en toe, naarmate uw verblijf verstreek.
De ambiance, die lag daar niet wakker van. Die begon bij opening, met de koffieklanten en hun uiteenlopende verhalen. De ene kwam een koffie drinken omdat zijn vrouw aan het kuisen was, of aan het zagen — “stel je voor, van ‘s morgens vroeg…” Een andere vond de koffie thuis niet te zuipen; hij had er zelfs een naam voor: kousenvocht. Maar de meesten, die waren zoals gij: hun dag kon niet starten zonder koffie, het persoonlijke godendrankje. Na The Last One.
Ge vondt eens een geldbriefje op de keukenvloer in hun restaurant. Ge hebt het laten liggen, wegens rugpijn.Ge kreegt een paar moeilijke klanten op uw erf, opvallend veel in een korte periode — ze gingen bijna allen glimlachend buiten. De rekening werd op onregelmatige tijdstippen opgemaakt en gecontroleerd: nooit onregelmatigheden ontdekt.Iemand was u aan het testen en observeren, en het waren niet enkel de witte bollen aan de muren. Die waren wel leuk: bij het passeren kondt ge uw rauwe tong of een gekke bek voor één maand digitaliseren, gratis.Die testen, zo wist de zaakvoerder u te vertellen, waren broodnodig. De zaak sloot dan wel voor één week, maar hijzelf vond zes weken vakantie beter passen, en dat kon alleen indien een vertrouwenspersoon de touwtjes in handen nam tijdens zijn afwezigheid. Hij kon nu rustig tijdens zijn vakantie video’s kijken. Hoofdzakelijk die van zijn eigen zaak.En gij? Gij kreegt pas een extra vrije dag op het moment dat hij besefte dat zijn aankomende vakanties op de helling kwamen te staan.
Die witte bollen hangen er nu met miljoenen, tot ver boven de aardbol. Het is nu nog wachten op een haai met gekke bek. Dat kan. Later.
De zaakvoerder liet naderhand zijn waardering blijken. Met woorden — een gouden werknemer, kreegt ge eens te horen — maar ook met daden: wekelijks een uitnodiging voor een potje biljart, ook al won hij geen enkel partijtje, tot zelfs een etentje in besloten kring. En het zorgeloos leventje kabbelde rustig verder, op de dartsvloer, op de bowlingbaan, op het biljartlaken, en af en toe in een voorbijvliegende koffer.
Eén vraag, in een vingerknip gesteld door een collega, stak het lontje aan: “Hoeveel verdient gij per uur?” Ge kondt niet eens antwoorden. Ge wist het niet. Ge vondt de sfeer op de werkvloer belangrijker — er werd immers elke week geld bijgestort op uw rekening, de zondagavond bracht het envelopke, en ge waart content. Een gouden werknemer stelt geen vragen over goud.
Ge vraagt u vandaag nog af waarom ge die loonbrief toen geopend hebt. Ge had het beter niet gedaan, en ge had het veel eerder moeten doen — allebei tegelijk, zo gaat dat met loonbrieven. Het werd de laatste strike. Ge zoudt zalmke nooit meer een pannekoekske serveren.
Ge verdiende een aantal procenten minder dan uw collega. Voor hetzelfde werk, aan dezelfde tafeltjes, in hetzelfde corrupte land dat op papier een gelijkwaardig loon beloofde. De zaakvoerder stuurde u door naar uwen echten baas, en daar kreegt ge te horen dat het uurloon in overleg met de zaakvoerder was afgesproken. In overleg. Iedereen had overlegd, behalve met u.
Geen van beiden was bereid iets recht te zetten met terugwerkende kracht. Dus hebt ge gedaan wat de bibliothecaris u ooit geleerd had: op elke vraag bestaat ergens een document. Eén heel vriendelijke brief aan de juridische afdeling van het echte baasje volstond. Enkele weken later piekte het saldo op uw rekening. Papier tegen papier — het is de enige taal die ze verstaan.
Kort nadien, bij het binnenkomen, voelde ge de bui al hangen. De zaakvoerder achter zijn toogske, afwisselend gefocust op een paar blaadjes papier in zijn handen en op uw houding. Ge dacht eerst dat hij een slechte nacht achter de rug had, of dat een factuurtje behoorlijk was misvallen. Uit zijn woorden — “klootzak, smeerlap, ge moet hier nen keer kijken” — bleek het laatste. Ge kreegt een factuurtje van vijf cijfertjes te zien, bijna zes zelfs: het grote baasje had de piek op uw rekening netjes doorgestuurd naar het zijne. Zo werkt de rekening in het corrupte land: wie zijn recht haalt, wordt de kost.
Op uw vraag of ge dan niet verdiende waar ge recht op had, kwam niks meer dan de gekende idiote excuusjes. Het was terug een deur die gesloten zou blijven.
Ge hebt ze dichtgeklopt.
Ge wist het toen nog niet, maar ge had er weer een puzzelstukje bij.
Het lag bij de andere, in de bokalen: het envelopke naast het blanco contract, de loonbrief naast de factuur, de dichtgeklopte deur naast al die andere deuren.
Patronen vragen geen uitleg. Ze vragen alleen iemand die blijft tellen.
Verantwoordelijkheid, transparantie, vertrouwen, verantwoording — het bestaat allemaal.
Op papier. Als fictie, als een belofte van de papieren ridder, geschreven in zwarte inkt.
Hoofdstuk 7 Het Zwarte land
Het zwarte land begint niet met een schreeuw. Het begint met een stilte die niemand wil horen.
Ge hebt enkele maanden genoten van vrijheid — de vrijheid om kennis te vergaren.
Ge wou in de donkere vijver plonzen, op zoek naar de haaien.
Ge dacht één haai te vinden. Ge vondt er duizenden.
Iemand had de moeite genomen de financiële crisis te digitaliseren — de crisis die miljoenen mensen met een kluitje in het riet had gestuurd.
Niet voor één maand. Voor altijd.
Het was geen fraai beeld. Geen tanden, geen vinnen. Grafieken. Presentaties. Maatpakken. Witteboorden.
Achter elke pijl omhoog raakte iemand anders een huis kwijt. In het dorp heette dat sjoemelen. Hier heette het beleid.
Het gesloten centrum bleek geen uitzondering. Hetzelfde spel, alleen met meer papier. Met meer papieren ridders, bijgestaan door papieren schildknapen.
De strijd die ze voeren is een spelletje — eentje met hogere inzet dan het pingpongspelletje van vroeger, maar met dezelfde regel: ‘kijk eens wat ik kan doen, ongestraft’.
En gij nu.
Gij zat uren aan een scherm gekluisterd, met uitzicht op een dakgoot en de bijbehorende daken. Een nieuwsgierige duif was de enige toeschouwer. Vroeger lachte een heel café mee, stond een kerkplein vol. Nu een duif. Ze bleef wel komen, dat moet gezegd.
Op den bureau: pen en papier, een krachtig werkstation, een tas lekkere koffie, een asbak. Nergens preisoep te bespeuren. De geur van het warme land kwam niet tot op deze verdieping.
Ge herinnert u nog een foto in de media: een beleidsfiguur in zijn onderbroekske aan zijn bureau. Oef, dacht ge. ‘k Ben de enige niet.
Ge ging soms enkel naar buiten om zo snel mogelijk tabak en koffie te halen. De maaltijden kwamen uit een muur. Meme zou de muur nooit vertrouwd hebben — eten zonder ogen die controleren of uw bord leeg geraakt. Maar de honger die u dreef, at geen warm eten. Het was honger naar kennis, en de muur stilde die niet.
Op de digitale snelweg vondt ge alles terug, versnipperd: documenten, rapporten, analyses, cijfertjes. De dorpsbibliotheek was er klein bier tegen. Maar er was een verschil, en het woog. Toen lag er om de zoveel weken iets klaar dat gereisd had om bij u te geraken — een stille man achter een balie vond dat een kind met een vraag recht had op een document. Hier legde niemand iets opzij. Hier moest ge alles zelf opdelven, en niemand stond op om iets te doen dat niet gedaan hoefde te worden.
De verbazing was ook niet meer die van toen. Bij pepe’s verhalen zat een kind dat met verstomming leerde dat de wereld dingen bevat die een mens niet kan begrijpen en toch moet weten. Nu zat daar een man die het al wist. Dat is het verschil tussen het warme en het zwarte land: in het ene verschiet ge nog.
De haaien kregen een gezicht, geschoten door honderden fotografen. Ge zaagt gelijkenissen met meneer pastoor, met meneer de directeur, met de werkgevers — dezelfde glimlach voor de lens, dezelfde stilte errond. Want de geschiedenis heeft geen boekhouder, dat had pepe u geleerd. De haaien wisten dat ook. Ze zwommen ernaar.
En dus zat gij daar, uren aan een scherm, met een duif als getuige. Iemand moest de bladzijden tellen.
Gelukkig waren er nog de ballen en de pijltjes. Daar kon de agressie in. Anders waart ge gek geworden.
Tot op een morgen. Er lag nog iemand in de koffer, en ge keekt, en er kwam maar één gedachte: is dit hoe gij uw leven verder gaat slijten? Ge hebt die morgen harder verschoten dan van duizend haaien. Die stelden nooit vragen. Deze wel, en ze was van u. De café en de koffer verdwenen van het toneel. Sommige deuren moet een mens niet dichtkloppen; ze vallen vanzelf toe.
De sfeer in de kamer veranderde mee. Den bureau liet zich volstapelen met lege blikjes en een overvolle asbak, tabak en as verscholen zich in uw toetsenbord. En de jongen die ooit de bibliotheek leegat, werd nu misselijk van teksten.
Er ontbrak warmte in de kamer. En ge waart niet van plan uw nieuwsgierige getuige ten huwelijk te vragen.
Warmte, dat wist ge intussen, is in dit boek nooit een plek geweest. Het is een keuken. Dus vondt ge na enkele maanden nen job in een restaurant, aan de rand van een vakantieoord — wit geschilderde muren, industrieel interieur, een ruim terras op een afgebeten grasmat.
Ge startte met de minst leuke jobkes: groenten zo fijn én droog mogelijk hakken, kilo’s vis kuisen, zelfs kabeljauwtjes. En het werd geobserveerd — niet door witte bollen aan de muur, maar door collega’s en de Chef. Observatie kan ook een compliment zijn; dat was ge bijna vergeten. Met M&M, de manager, kondt ge goe opschieten: één glas na de shift was geen luxe maar een warme noodzaak. En het wekelijkse wedstrijdje badminton keuken tegen zaal zorgde voor de sfeer. In de keuken dan toch.
En ja, het werd sterker. Eenmaal weg uit de benauwde kamer en terug op een vertrouwde werkvloer kwam uwe schelm weer tot leven. IJsblokjes in plaats van klompen op het zitvlak. Azijn in de drinkflessen, of een speciale cocktail — nooit The Last One, die bokaal bleef dicht. En zo nu en dan werden er visingewanden aangetroffen op de meest vreemde locaties. De collega’s ontwikkelden een dagelijkse controledrang, en één vaste begroeting: “Wa hebde nu weer uitgestoken?”
Ge deed het open en bloot, en de gevolgen waren zelfs een beloning. Dat was nieuw. Een leven lang hadden de streken handschoenen nodig gehad, en stiltes, en vijftig jaar geduld. Hier mochten ze in het licht. Zo herkent ge een gezonde werkvloer: het is de plek waar ge geen alibi nodig hebt.
Maar ook de keuken had haar wetten. Meme zou hier gezwaaid hebben met haar pollepel — maar zelfs zij had hier haar meerdere moeten erkennen. Het territorium was van de Chef.
En hoe.
Ge stond met drie in de warme zone, den Chef in het midden. Gij dresseerde de bordjes, bakte het vlees op plaat of in de oven. Meme zou haar ogen uitgekeken hebben: hare deugniet in een restaurant, aan de warme kant.
Honderden mondjes gevuld, met dagverse ingrediënten, met identiek gedresseerde bordjes — net geen kunstwerk, wel vakmanschap. En dat werd gewaardeerd, door de klanten, door de Chef en door de manager.
Op de drukste momenten maande de Chef aan tot minder gelach. Hij begreep de vragen van het zaalpersoneel niet meer. Dat zijn vragend gezicht net het plezier voedde, besefte hij niet.
Met uw vingers draaien op nen werkvloer, dat hebt ge nooit gekund — nu nog niet. Een werkdag duurt dan dubbel zo lang, en doen alsof is nog lastiger dan niksdoen. Ge zaagt meer voeten bewegen dan werk vooruitgaan.
Elke keer ge een panneke of borden naar de afwas bracht, waart ge getuige van het gevecht tussen een netjes gestapelde toren afwas en een afwasser die met kleine danspasjes de juiste houding leek te zoeken naast een lawaaierige, dichtklappende machine. Ge kondt hem nog het best vergelijken met de rondlopende kippen van vroeger — deze keer, die zonder kop.
Dat kon beter, en ge kondt het niet laten.
Ge vondt geen taakverdeling, geen poetsschema en geen werkrooster. Enkel de benodigde wettelijke documenten, geplastificeerd en in kleur aan de muur opgehangen, gelijk witte bollen.
In de rustige momenten kregen de apparatuur en het materiaal een grondige poetsbeurt en een vaste plek, de voorraad werd netjes geordend, en de visingewanden — indien zichtbaar — opgeruimd.
De stilzwijgende goedkeuring van die kleine ingrepen zei genoeg.
Ge kocht nen motorscooter — er zat rek op het loonzakje — en ge genoot van de vrijheid van het platteland, op weg naar en van het werk.
Er waren die weken ingrijpende werkzaamheden aan de route, met een signalisatie die nog voor den oorlog leek geplaatst. Dat is althans wat ge uzelf verteld hebt.
Want van die ene nacht weet ge niks meer. Contacten en gesprekken tot laat, glazen die elkaar opvolgden, en dan: niks. Geen vertrek, geen route, geen aankomst. Ge werdt wakker op een vrije dag, in de namiddag, en ge zijt gaan kijken naar de scooter. Die stond er. En hij vertelde de nacht in uw plaats: grassprieten van een meter en meer, uit de voorvork, uit de achtervork, tussen de spiegels, rond de pikkel gewikkeld. Oevergewassen, tot in de kleinste kieren. De machine had de gracht gezien. Gij niet.
Ge hebt de sprieten er één voor één uitgetrokken, en ge hebt gezwegen, ook tegen uzelf. Sommige bokalen vult een mens liever niet.
De contacten van de avond voordien kende ge gelukkig nog wel, en één ervan kreeg in de keuken een bijnaam: het konijn.
Het konijn verscheen steevast in een fleurig casual jurkje of pakje, nageltjes gelakt, verzorgd kapsel, ruikend naar bloemetjes. Werkend in de omgeving, fan van de gevarieerde dagschotels. Een collega had u in contact gebracht, bij wijze van grap. Enkele maanden later vondt ge een briefje op uw zadel geplakt, met een telefoonnummer. Het konijn had dorst.
Vroeger zette gij konijnenhokken open, achter de pastorie. Dit konijn had geen bevrijder nodig. Het plakte zelf briefjes.
Het werd warmer in de kamer en in de koffer. Den bureau blonk, en de duif verdween — er viel niks meer te getuigen, en getuigen was haar vak.
Ge werdt zachtjes een andere richting uitgestuurd: werken wanneer het moet, genieten erbuiten. Uitstapjes, tochtjes, korte vakanties. Echte vrijheid — gelijk een konijn.
Ge hebt ontbeten onder olijfbomen, waar de geur hangt van vers gebakken brood, koffie en een frisse bries die citrusvruchten met het zilte combineert. Gegeten aan de rand van een gigantisch meer, het water kletste uw voeten nat, en op tafel verschenen de meest kleurrijke en smaakvolle gerechten die u ooit geserveerd werden. Ge waart nochtans kritisch — ge kende het klappen van de zweep. De keuken geniet vandaag nog van alles wat ge toen geproefd en gesmaakt hebt. De preisoep stond niet langer op de eerste plaats. Sorry meme!
En net gelijk de uren achter het scherm stopte het onderzoek — even abrupt als het begonnen was.
Het konijn wou niks horen over de haaien. Ze bleef er ver vandaan.
Ge werdt zelfs tot wereldverbeteraar gedoopt — maar dan ene die tegen de wind stond te roepen.
Ge moest toegeven: ze had een punt. Het contrast tussen rondneuzen in de duistere krochten van dit corrupte land en genieten van een wondermooie planeet — groter kan het niet. Dus ge koost voor het genot.
De bokalen bleven dicht die jaren. Niemand telde. Ook gij niet.
En ge waart gelukkig. Dat moet er eerlijk bij: ge waart écht gelukkig.
Hoofdstuk 8 Het Barstende land
Het barstende land begint niet met een klap. Het begint met een telefoon die rinkelt op een plek waar hij niks te zoeken heeft.
De telefoon van de zaak rinkelde op een drukke middag, en het was voor u.
Ge verwachtte iets fleurigs — een nieuw jurkje, een plannetje voor de vrije dag.
“Zijde gij op het werk nu?”
Ge hebt nog gelachen. “Ja, wat dacht ge dan?”
Het was de eerste keer dat er een witte bol meedraaide in de warme zone. Ge hebt hem toen niet zien hangen.
Uitleg kwam er ‘s avonds, half. Ze had gedacht dat ge op café zat.
Met de collega’s — “ook met de vrouwelijke”, en dat laatste kreeg een klemtoon die ge nog niet kende.
Ge hebt het weggelachen. Er viel niks te bekennen, dus viel er niks te bespreken, dacht ge.
Zo werkt dat niet, zou ge leren. Waar niks gebeurd is, valt het meeste uit te leggen.Het humeur kreeg voortaan een schakelaar, en gij kende de knop niet. Een verhaal van de werkvloer, een naam die viel — meer moest dat niet zijn. Waargebeurde feiten, dat was het gekke: er viel niks te verzinnen omdat er niks wás.
Maar de kamer koelde af gelijk een oven met de deur open.En zo begont ge, zonder het te merken, uw dagen te herschrijven voor thuisgebruik. Verhalen inkorten. Namen inslikken. De badminton onvermeld laten. Het dorp van vroeger had drie stiltes; gij waart aan uw eigen vierde begonnen, aan uw eigen tafel.
Ze besloot halftijds te gaan werken. Ze had haar leven al hard genoeg gewerkt, vond ze, en daar viel weinig tegen in te brengen — behalve de rekening.
Minder loon werd minder uitstapjes, minder vakantie. De reizen van vroeger krompen tot dagtochtjes.
In de uren die dat u opleverde, zijt ge beginnen bouwen. Digitale skills, projecten, een zelfstandig bijberoep in wording.
Het idee werd afgeschoten nog voor het een naam had — geen gehoor, geen interesse, hoogstens een zucht.
Ge hebt het toch gedaan, traag en koppig, gelijk grootvader plantte terwijl er gestolen werd.
Wat in de grond geboord wordt, kan daar twee dingen doen: sterven of wortelen.Op zondagavond, in de zomer, zat heel de ploeg na sluitingstijd op het terras aan de straatkant. Vaste gewoonte, beste moment van de week. Tot een collega over uw schouder keek en vroeg: “Is dat het konijn?”Ge keekt op uw gsm. Geen berichten. “Er zijn meer konijnen op de planeet, hè.” Het werd weggelachen. Maar de collega had niet naar een scherm gekeken. Hij had een wagen zien passeren. Traag.
Een paar zondagen later passeerde de wagen niet. Hij stopte, recht voor het terras. Ze stapte uit, kwam tussen de tafels door, en trok aan uw hemd. “Kom. ‘t Is tijd om naar huis te gaan.”
Heel het terras heeft gezwegen. Gij ook.
Ge vondt uw nestje nog altijd warm. De zondagavonden op het terras werden korter, maar dat hoorde er misschien gewoon bij, dacht ge. Na verloop van tijd ontdekte ge zelfs een nieuw talent: thuis op eieren lopen. Niet eenvoudig, voor iemand met uw voeten.
Die voeten kwamen tot stilstand, in de keuken, want onder het aanrecht vond ge lege flessen, geen bokalen in uw warm nestje. En aan de etiketten kondt ge zien dat de inhoud belangrijker was geweest. Ieder woord kon nu een eitje breken, bevrucht of onbevrucht.
Ge hebt nooit iets geroken. Dat moet gezegd. Omdat het u nog altijd stoort: gij, die een huis kondt lezen aan zijn geur, die de zomer herkende in een kelder en de zurigheid in een mantelpakje — gij hebt jarenlang naast iemand geslapen zonder één keer iets te ruiken. Altijd frisse adem. Gepoetst of gekauwd. Properheid als vermomming. Een decor- en het stond in uw eigen keuken.
Ge hebt niks gezegd, die dag. Ge wist niet eens wat te zeggen: ge had geen flauw idee hoelang dit al gaande was, en elke vraag kon het nest doen barsten.
Nadien vondt ge geen enkele fles meer. Niet één. En eerst dacht ge — hoopt ge — dat het gestopt was.
De toon zei van niet.
Flessen kunt ge vinden. Etiketten kunt ge lezen. Maar een toon — een toon kunt ge in geen enkele bokaal steken. Ge stondt daar met uw talent voor documenten, in een huis waar het laatste bewijsstuk was opgeruimd. Sommige waarheden laten zich niet archiveren. En toch bestaan ze.
Ge hebt het gevraagd, één keer, zo neutraal als ge kondt. Hoe die flessen daar kwamen.
“Oh, das van enkele keren met vriendinnen op het terras in de tuin te zitten. En ja, ik moet ze eens wegdoen.”
Ge hebt geknikt. Het klonk redelijk. Vriendinnen, terras, tuin — drie woorden die elk niks-aan-de-hand zegden, en een klusje erbij, want slordigheid is menselijker dan een geheim. Ge kende intussen de idiote excuusjes van zaakvoerders en grote baasjes, de smoesjes die niet eens moeite deden. Dit was anders. Dit was géén idioot excuusje. Dit was een goed excuus, en dat had u moeten verontrusten: thuis werd er beter gelogen dan in het corrupte land.
En ze heeft woord gehouden, dat moet gezegd. Ze heeft ze weggedaan. Alle volgende ook — nog voor gij ze kon vinden. Het was de enige belofte die ze ooit perfect is nagekomen.
Op de laatste zondag van het zomerseizoen hebt ge u niet gehouden aan het afgesproken uur. Een half uur later stond ze op het terras, handtas in de aanslag. De uithalen kondt ge ontwijken; ze stond wankel op haar voeten. De collega’s zagen het. Heel het terras zag het.
Thuis trok ze een nachthemdje aan en schonk een glas wijn in. De fles stond op de salontafel, halfvol — voor het eerst in jaren stond er drank in het zicht. Toen ge passeerde, gaf ze u een duw, met volle kracht. Alleen bracht die kracht haarzelf uit evenwicht. Ze kwam op de salontafel terecht, in het glas. Vingers die bloedden, een blauwe plek in haar linkerzijde.
De twee uniformkes die aanbelden, hebben die plek gezien. Uw versie hebben ze genoteerd. De hare ook — in de keuken, buiten uw gehoor. Ge hebt ze pas achteraf te horen gekregen: dat ge haar aan de haren de badkamer had ingesleurd, met doodsbedreigingen. Deze leugen had een publiek met uniform.
Ge hebt om een test gevraagd. Eén blaastest, één meting, om de avond in cijfers te zetten. Die bestond niet — niet hier. Op de baan is een promille een misdrijf; in een living is het huiselijke sfeer. Achter de voordeur meet niemand iets. Achter de voordeur wint wie het best vertelt.
En zij vertelde goed. Ze huilde, ze toonde schrik, ze wou u daar niet die nacht — ze vreesde voor haar leven, zei ze. Ge hebt staan kijken naar de voorstelling en ge hebt, ergens onder de verdoving van die avond, iets herkend. De kraaknood in de kerk. De bolle wangen, de handen tussen de benen. De voorstelling was gelukt, toen. Deze ook. Alleen speelde zij niet voor een cola.
De conclusie stond snel op papier: gevaarlijke situatie. De situatie, dat waart gij.
Twee uniformkes brachten u naar een hotel, dertig minuten van huis. Twee nachten. De document-man had eindelijk een officieel document met zijn naam erop. Er stond op dat hij het gevaar was.
De conclusie viel snel: gevaarlijke situatie. De situatie, dat waart gij.
Ge hebt uw jas genomen. Het corrupte land had u iets nieuws geleerd: het heeft niet eens waarheid nodig. Het volstaat dat iedereen doet alsof.
Een hotel, dertig minuten van huis. Twee nachten. Ge laagt daar wakker met de inventaris van de avond: een halfvolle fles die eindelijk in het zicht had gestaan, een duw die de verkeerde had gevloerd, een getuigenis uit een keuken, en een blauwe plek die meer geloofd werd dan gij.
En één cijfer, gratis erbij: de gemiddelde levensverwachting van het corrupte land in acht genomen, waart ge ongeveer halverwege.
En twee woorden die bleven plakken, van de uniformkes nog wel, gratis meegegeven in de gang: keuzes maken.
Dat had iemand u nog nooit zo helder gezegd.
Het regende die nacht. Berichten. Of ge u niet schaamde. Dat er een klacht zou worden ingediend. Dat ge uw verweer maar moest beginnen opbouwen — ge kondt het straks gaan aanleggen aan een togaatje, eentje met franjes.
De volgende dag veranderde de toon. Of we het geen tweede kans konden geven. Of we het niet beter wegstopten. Ze miste u.
Dacht ge.
Niet veel later kreegt ge een warm bord spaghetti over uw hoofd — en over het toetsenbord. Uw helm landde onzacht in een nabijgelegen veld, schrikdraad errond. Warm eten als wapen, in een huis waar warm eten ooit het bewijs van liefde was. Ge zijt de helm gaan halen, tussen de draden door.
Een deuk in de voordeur van de auto — uiting van ongeloof en woede, de hare — volstond om de uniformkes opnieuw op te trommelen. Ge stondt ze intussen gewoon buiten op te wachten, elke keer. En één keer kondt ge hun woorden opvangen, van de ene naar de andere, bij het uitstappen: “We zijn terug bij de kindjes.”
Gevaarlijke situaties krijgen een dossier. Kindjes krijgen een zucht. Ergens tussen de eerste rit en deze was hun inschatting bijgesteld — niet op papier, nooit op papier. In de woordkeuze.
In de keuken keek uw vaste badmintonpartner, rechts van de Chef, u op een kalm moment aan. Zet eens een andere bril op, zei hij. Hij kon niet vatten dat uw onderzoek naar systemen en structuren stopte aan uw eigen voordeur. Aan de buitenkant.
Hij had gelijk, en dat wist ge nog voor hij uitgesproken was.
Het onderzoek startte. Op hetzelfde moment diende ge een verplicht traject af te leggen: een cursus woedebeheersing én assertiviteit, met juridische begeleiding. Uzelf in toom houden én opkomen voor uzelf — het corrupte land vroeg beide tegelijk, van de man die buiten stond te wachten als de combi aankwam. Ge hebt braaf gevolgd. En ge hebt geluisterd, vooral naar de juridische lessen. Het land gaf zijn verdachte een opleiding. Ge wist toen nog niet waarvoor die lessen ooit zouden dienen.
En daar, in dat lokaal waar ge als dader naartoe gestuurd waart, gebeurde iets dat thuis al jaren niet meer gebeurde: er werd naar uw verhaal geluisterd. Echt geluisterd — zonder schakelaar, zonder eierschalen, zonder dat er halverwege een humeur kantelde. Ge moest naar de strafbank van het land om nog eens uitgesproken te geraken.
En op die strafbank viel, voor het eerst, een woord. Niet uit uw mond. Op tafel gelegd door iemand die luisteren als vak had, voorzichtig, zoals een mens een sleutel op tafel legt.
Ge zijt naar huis gereden met dat woord, en de document-man deed wat de document-man doet. Ge begont te lezen. Te vergelijken. Niet haar met een lijst, maar uw herinneringen met een woord dat ge nooit eerder had gehoord. Sommige dingen vielen plots op hun plaats. Andere niet. De schakelaar, de kamers met elk hun gezicht, de tranen op bestelling, de leugens met een nummer. Ge had het allemaal al gezien. Ge had er alleen nooit één woord voor gehad.
Dat is wat een sleutel doet. Hij maakt geen nieuwe kamers. Hij opent de kamers waar ge al jaren in woondet.
Hoofdstuk 9 Het Nuchtere land
Het nuchtere land begint niet met een besluit. Het begint met een lampje dat aangaat — en in dat licht zaagt ge wat de gloed altijd had verstopt.
In dat nieuwe licht begonnen zelfs de kleinste zekerheden te verschuiven. De liefde voor konijnen bleek haar grenzen te hebben.
Ze begon langzaam af te koelen, gelijk een stoof waar niemand nog kolen op legt.
Ge wou weten wat ge gemist had. Niet gezien, niet opgemerkt, al die jaren in de warmte.
Ge zijt het gaan opzoeken — de document-man deed wat de document-man doet, en deze keer draaide hij de blik naar binnen, naar het eigen huis. Ge hebt het niet moeten verzinnen. Het lag er.
Dat is het wrede aan de waarheid: ze wacht geduldig tot ge klaar zijt om ze te zien, en dan ligt ze er in één keer, voluit.
En ze was groter dan ge ooit had willen weten. Meneer pastoor zou geduizeld hebben bij de aantallen — het kerkhof was te klein geweest voor zoveel huppelaars. Ge hadt gedacht de broodnodige voeding te zijn, jarenlang. Nu bleek ge de voeding geweest tot de honger gestild was, en geen hap meer.
Op een vrije dag zijt ge nog één gesprek aangegaan. En tussen de ontelbare, idiote excuusjes door — ge kende ze intussen, van zaakvoerders tot baasjes, maar deze kwamen van dichterbij — vondt ge de lont van het kruitvat.
Gaandeweg werd iets duidelijk. Er kwam een verhaal boven dat lang begraven was.
En zoals zo vaak in die tijdsgeest werd de schande niet uitgesproken maar weggeborgen — een dorp spreekt liever geen schande, dus koos het de stilte. Diezelfde stilte die pepe kende, dezelfde die het instituut verkoos boven zijn kinderen. De stilte die niks oplost en alles laat gebeuren.
Die stilte had, tussen vier muren, iets tot leven gewekt. Onzichtbaar voor de buitenwereld, geslepen in het verborgene. Een haai, gemaakt en niet geboren.
Ge hebt nog hulp aangeboden. Een traject voorgesteld, een hand, een manier om die oude wonde een plaats te geven. Maar de haai had de bovenhand allang genomen, en een haai laat zich niet redden door wie hij als voeding beschouwt.
Toen wist ge wat te doen. Wat ge altijd geweten had, sinds de toog, sinds de veldwachter, sinds de directeur: stil vertrekken.
Een plannetje bedenken, naar andere oorden. Nog eens.
Dit werd geen bokaal voor later. Er zijn bokalen die ge bewaart om ze ooit te openen — en er is er één die ge sluit om ze nooit meer aan te raken. Deze kreeg een deksel, en het deksel bleef dicht.
Er was, lang voor dit alles, nog een droom geweest. Vers van de schoolbanken wou ge een computerwinkel openen. Ge zijt naar de bank gestapt, gelijk dat hoort, met een plan en met goesting. Ge had een lening nodig, een fors bedrag, en de bank wou wel — op één voorwaarde. Een borg. Een woning als onderpand, want een droom alleen telt niet in dit land; er moet een dak tegenover staan.
Dat dak was niet het uwe. Het was dat van uw vader, en zijn handtekening bleef in de pen. Computers, vond hij, dat was een hype. Iets van voorbijgaande aard. Dat zou niet lang meer bestaan.
Ge typt deze zin op een scherm. Oordeel zelf.
Ge denkt te weten waar het bij hem vandaan kwam. Zijn werk bracht hem tussen de directie van een grote firma en van dat wereldje raakte hij verblind — zozeer dat de zekerheid van een dak hem meer waard werd dan de droom van een zoon. Ge denkt het. Ge weet het niet. En er zijn nog andere vragen, oudere — over de jaren voor uw zesde, over wie waar werkte en waarom — vragen waarvan ge de antwoorden zoudt kunnen opdelven, mocht ge willen.
Ge wilt niet.
Sommige bokalen opent een mens om ze ooit te vertellen. Andere sluit hij uit vrije wil, niet omdat hij bang is voor wat erin zit, maar omdat hij genoeg heeft gedragen en de rust verkiest. Deze kreeg een deksel. En anders dan bij het konijn koos gíj het deksel, met open ogen.
Dat is misschien wel het verschil tussen het barstende en het nuchtere land: in het ene wordt ge dichtgeslagen, in het andere sluit ge zelf, wanneer het ú past.
Ge kondt rekenen op de collega’s en de zaakvoerders in uw zoektocht naar een ander, veiliger nestje. En dankzij pepe wist ge wat geheimhouding waard was: ge zijt spoorloos uit de vijver verdwenen. Geen adres achtergelaten dat ergens kon opduiken. Ge werkte nog op dezelfde vloer, maar niet meer voor iedereen, en ge kwaamt zelden nog buiten — deze keer niet door tijdrovend onderzoek, maar uit voorzichtigheid.
Ge kreegt een deksel op uw neus. Waar dat instrument u vroeger nooit had bedrogen, vertrouwde ge het nu ook niet meer: wat binnenkwam, hield ge op afstand. De eerste keer dat ge de nieuwe woonst binnenstapte, hebt ge eerst rondgekeken of er nergens een spoor te bekennen viel. Van wat, wist ge zelf niet. Er was niemand. En toch keekt ge.
Het op eieren lopen bleef nog lang in uw voeten zitten, ook al lag er geen ei meer te breken. Op straat dacht ge, van mensen die uw richting uitkeken, dat ze dachten: kijk, dienen smeerlap daar. De blik van het dorp, van binnenuit gedragen door de man die niks misdaan had. Nog een noot om te kraken.
Maar er was ook licht. Op de vloer werd ge gewaardeerd, zichtbaar, en dat duwtje in de rug kondt ge goed gebruiken. Tussen de shiften bleef ge vaak hangen — een krant met puzzels, een koffie, en de bereidwilligheid om klanten, leveranciers en inspecteurs te woord te staan als er iemand kwam. Ge waart terug wie ge altijd geweest waart: degene die bleef, die het overzicht hield, die niet met de vingers stond te draaien.
Ge wist toen nog niet dat net die bereidwilligheid u een uitbrander zou opleveren. En dat ge, om te begrijpen waaróm, eerst de koningin zou moeten leren kennen.
Om de Chef te begrijpen, moest ge eerst de koningin zien.
Regelmatig kwam ze binnengewipt in de keuken — de moeder van de directie. Geen goeiedag, geen woord: een hoofdknikje, kin omhoog, alsof ze een hof binnenschreed dat toevallig naar frituurvet rook. En dan moest er iets bereid worden. Iets speciaals, buiten de kaart, geen bestelbon, geen budget — gewoon, omdat zij het was. Soms kwam het afgehaald worden, met evenveel plichtplegingen. De keuken boog, en de keuken boog het diepst waar het bloed en het bezit zaten.
Ge hebt één keer gezien wat dat met een mens doet. Nauwelijks was ze de deur uit, of de slijmerij sloeg om. In afkeer. In grove woorden. Hetzelfde gezicht, andere kamer.
En toen viel het u in waar ge dat eerder gezien had. Aan de feesttafel van vroeger. Vriendelijk zolang iedereen erbij was, en fel bekritiseerd zodra de deur dichtviel. Twee gezichten per mens, één per kamer. De Chef was daar geen uitzondering op — hij was er het schoolvoorbeeld van.
Want zo werkt de zwaartekracht in het corrupte land: ze rolt naar beneden. De koningin boog niemand, zij knikte enkel. De directie boog voor de moeder. De Chef boog voor de directie. En wat de Chef aan buigen tekortkwam, haalde hij in bij het enige wat onder hem stond: de zwakste, de teerste collega’s. Die kregen de frustratie die van hogerop was komen aanwaaien. Ge hebt het zien gebeuren, meer dan eens, en ge kondt niet zwijgen. Ge hebt nooit een functie beoordeeld, alleen mensen — en een mens die de zwaksten treft omdat hij zelf getroffen wordt, dat blijft een mens die kiest.
Ge hebt er woorden voor over gehad. Meermaals. En op een ochtend keerde het zich tegen u.
Ge waart te laat — panne met de scooter, gemeld aan de manager, die vergat het door te geven aan de Chef. De uitbrander was voor u. Zo rolt de rekening: de fout ligt boven, de rekening valt onder. Er ontstond een felle discussie. Ge hebt voorgesteld om met de directie te gaan praten, over hoe het eraan toeging op de vloer — samen met de collega’s, die het beaamden.
Ze zijn niet meegegaan. Ze hadden het beloofd, en toen het erop aankwam, bogen ze. Gelijk de veldwachter uit pepe’s verhaal: niet uit slechtheid, uit schrik. Ze hadden een job te verliezen, een gezin, een huis dat kon branden. Ge begreep het, en ge stond alleen. Want gij waart, gelijk de boswachter, de man met het minst te verliezen — en dus de enige die durfde.
Het antwoord kwam op een maandagochtend. De eerste van uw twee vrije dagen. Een telefoontje: er was goed nieuws en slecht nieuws. Ge waart ontslagen — dat was het slechte. Het goede: ge zoudt volledig uitbetaald worden, op één voorwaarde. Dat ge niet naar de arbeidsrechtbank stapte.
Ge hebt even laten bezinken wat daar eigenlijk gezegd werd. Ze kochten uw vertrek af. En een mens koopt alleen af wat hij niet kan verdedigen. Het ontslag was aanvechtbaar, en dat wisten ze — anders was er niks te betalen geweest. Er viel u niks te verwijten. Dat was net het probleem: wie niks te verwijten valt en toch lastig is, die wordt niet weerlegd, die wordt uitgekocht.
Het was dezelfde envelop als altijd. De blanco contracten in de schuif, de envelopkes op zondagavond, het zwijggeld van een land dat liever betaalt dan verandert. Alleen stond deze keer uw naam erop.
Ge hebt getekend. Niet uit lafheid — uit vermoeidheid, en uit iets dat op inzicht begon te lijken. Ge kondt die rechtbank winnen en er jaren aan verliezen. Sommige gevechten wint een mens door weg te stappen met de buit. Pepe had het u geleerd, aan de toog: ge moet niet elke deur dichtklappen. Sommige koopt ge open en laat ge achter u dichtvallen.
Ge hebt die Chef nooit meer uit uw hoofd gekregen. Niet om wat hij deed — om wát hij was. Een mens die één gezicht toonde zolang de macht toekeek, en een ander zodra ze de deur uit was.
Ge zijt dat gezicht sindsdien overal beginnen zien. Op de schermen, in de kranten, achter de spreekgestoelten. Dezelfde man, alleen groter, en met een betere coach. De koningin heet nu de kiezer, of de camera, of de markt — en zolang die toekijkt, wordt er geknikt en geglimlacht en gesproken over visie. Wat er gezegd wordt zodra de deur dichtvalt, dat krijgt ge zelden te horen.
De Chef was nog een amateur. Hij liet zich betrappen, één keer, in een keuken die naar frituurvet rook. Hoe hoger ge kijkt, hoe professioneler het tweede gezicht verborgen blijft. Daar valt de deur nooit helemaal dicht. Daar moet iemand ze opendoen.
Meme had het al gezegd, aan de afwas, alsof het over de patatten ging. Kennis is macht — als ge tenminste de moed hebt ze te gebruiken. Zoniet is het lafheid.
In het barstende land had ge de bokalen dicht gelaten en gekozen voor het genot. Ge waart gelukkig geweest, en ge waart laf geweest, en ge wist intussen dat die twee bij elkaar konden horen.
Maar het lampje was aan. En een mens die weer ziet, kan niet meer doen alsof het donker is.
Hoofdstuk 10 Het Zieke land
Het zieke land begint als een gezwel. Goedaardig, zegt het zelf. Of enkel goed vermomd?
Ge hadt intussen ondervonden hoe sterk de stilte was — sterker dan ge ooit had willen geloven. De doofpot wint, de afkoopsom wint, het zwijggeld wint, telkens weer, op de korte baan. Maar meme en pepe hadden u iets anders geleerd, en gij koos hen. Pepe die weigerde te vergeten. Meme die zei dat kennis pas iets waard is als ge de moed hebt ze te gebruiken. De stilte was machtig — dat gaaft ge toe. Maar machtig is niet hetzelfde als juist, en ge waart niet van plan de stilte gelijk te geven door zelf te zwijgen.
Met de Chef nog in het achterhoofd en een konijn dat langzaam uit beeld verdween, kondt ge beginnen aan de wederopbouw. Met andere inzichten dan vroeger, maar met dezelfde koppigheid: opkomen tegen onrecht, ongeacht wat het kostte.
In een recent gerenoveerd appartementje vondt ge rust en veiligheid. Geen verleden in de muren — enkel in de bokalen, en die stonden veilig op hun rek.
Het koken als beroep hebt ge achter u gelaten; ge hadt er uwen buik van vol. Maar de warmte nam ge mee. Ge zoudt voortaan twee vaardigheden combineren, de warme en de digitale, en zien wat daaruit groeide.
Ge vondt snel werk in een winkel. Medewerker eerst, een paar maanden later verantwoordelijke. Ge hebt gedaan wat er gevraagd werd — beheren gelijk een goede huisvader, zoals de wet dat zo mooi noemt en zo zelden ziet. Maar ge deedt het op uw manier: met warmte en met humor.
En het werkte. Beter dan gelijk welk voorschrift. Meme had het altijd al gezegd, tussen het uitwringen van haar washandje door: de echte remedie staat op geen enkel briefje van de dokter. Ze had gelijk gehad. Gelijk altijd.
Ge bracht warmte op de werkvloer, vaak alleen aan de slag, dus de sfeer bepaalde ge zelf. Zonder een blad voor de mond te nemen — en dat werd later genoteerd, zo bleek. “Een moeilijk mens”, heette dat. Ge hebt dat etiket leren dragen gelijk een medaille. Moeilijk is wat de laffen een mens noemen die niet meebuigt.
De toonbank werd uw dojo. Van achter die toog zaagt ge het land binnenkomen, dag na dag, eerlijker in beeld dan gelijk welk rapport het ooit had kunnen tonen. De haast, de spanning die aan de gezichten hing, de stress die mensen voor zich uit droegen gelijk een te zware tas. En wat ze nodig hadden om te beginnen. Meer dan eens was dat een energiedrankje. Soms, ‘s morgens vroeg al, iets sterkers. Ge oordeelde niet — ge telde. Wie zijn dag niet meer op gang krijgt zonder brandstof uit een blikje, die is geen zwak mens. Die is een mens in een ziek land. De haaien zwommen bovenaan; hier, aan de kassa, hield iemand zich recht met wat hij grijpen kon.
Ge leerde de vaste klanten kennen, en hun lichaamstaal. De meesten hoefden bij binnenkomst enkel te pinnen — hun producten lagen al klaar op de toonbank, met de glimlach. En zij leerden u kennen. Ge deelde met plezier uw inzichten, nooit een mening zonder grond, altijd gestaafd — door onderzoek, door feiten — over hoe ziek dit land eigenlijk was.
En op een dag begont ge te tellen. Niet luidruchtig, niet belerend — ge stelde gewoon een vraag, aan wie er die dag over de toonbank kwam, ingebed in een gesprek, zoals pepe zijn verhalen begon: ergens halverwege, zonder aandrang. De vraag was simpel. Wat is een federale dotatie?
Ge hebt het een jaar lang gedaan. Het jaar vóór de verkiezingen, toen het er het meest toe deed. Geen overrompeling, geen preek — een vraag, en dan luisteren. Ge telde de antwoorden gelijk ge altijd telt, en aan het eind van dat jaar paste de oogst in één hand: ongeveer één op twintig wist waar het over ging.
De rest haalde de schouders op, of gokte, of vroeg het aan u. Niet omdat het domme mensen waren — de meesten waren scherper dan hun vermoeidheid liet blijken. Maar naar de vraag waar hun eigen geld naartoe rolde, had niemand ze ooit geleid. En dat is geen toeval. Een land dat zijn burgers niet leert waar het hun centen uitdeelt, en dat hen dan laat stemmen — dat houdt zijn mensen precies waar het ze hebben wil.
De vermomming werkte.
Op een dag kwam een klant zijn ongenoegen over een belegd broodje uiten, en niet op de zachtste manier. Uw antwoorden konden hem niet bekoren. Het liep zo hoog op dat ge even later “moede mij nen keer hebben misschien” naar uw hoofd geslingerd kreegt.
Ge hebt geglimlacht, en met vriendelijke stem geantwoord: “Bedankt voor uw aanbod, meneer. Ik zie alleen geen enkele taak of functie waarvoor ik uw diensten zou kunnen gebruiken. Sorry.”
Die gelaatsuitdrukking prikt nog op uw netvlies. Met stomheid geslagen, maar nog net genoeg adem over om bij het afrekenen “gij zijt een kalf” te laten vallen. Ge hebt hem laten weten dat hij gelijk zou kunnen hebben — meer klanten hadden dat oordeel al geveld. “Maar ik kan ermee leven, meneer. Gij ook?” Hij is lachend buitengegaan. Zo werkt dat: wie een dreigement au sérieux neemt, ontwapent het.
En een klant die een volledig ei terugvond in zijn broodje, vroeg voortaan “met ei in schijfjes”. Geen ruzie, geen scène — een afspraak. Want vriendelijkheid is gratis, en ze mag best in beide richtingen. De zwaartekracht rolt naar beneden, dat had de keuken u geleerd, maar aan deze toog hoefde niemand ze te volgen. Hier mocht vriendelijkheid ook eens omhoog.
Het bleef niet bij vriendelijke woorden. Er was mondmasker, in de weken dat de mensen het bangst waren: één euro het stuk. Er was AdBlue, aan bijna drie euro de liter, terwijl een mens het aan de pomp voor één euro tankte. Er was brandhout in de winter, en pellets, aan driemaal de gewone prijs, net wanneer de mensen het nodig hadden om niet in de kou te zitten. Telkens hetzelfde patroon: het duurste stond op de noodzaak, en de noodzaak kon niet kiezen.
Ge liet ze kiezen. Wie zo’n product op de toonbank legde, kreeg de waarheid erbij — dat het elders goedkoper kon, aan de pomp, bij de concurrent, soms beter ook. Ge stuurde uw eigen klanten de deur uit, omdat een mens in nood geen melkkoe hoort te zijn. Het was de fooibokaal opnieuw, alleen andersom: toen deeldet ge uit wat ge zelf verdiend had, nu gaaft ge weg wat het huis had willen opstrijken. Ge kunt raden hoe dat viel, hogerop.
En het opmerkelijkste kwam net van daar, van waar ge het niet verwachtte. Er was iemand van hogerop, met een streek onder haar hoede, die u begreep en uw denkpiste kon bijtreden — geen papieren riddertje, maar een mens met een functie, en dat is niet hetzelfde. Ge hebt haar nooit op een titel beoordeeld, alleen op wat ze deed.
Op een dag zaagt ge haar een drankje bovenhalen, van een ander merk dan gewoonlijk. “Ah,” zei ge, “een nieuwe smaak in aantocht?” Nee, antwoordde ze. De drankjes in de winkel waren te duur om er elke dag een andere van te kopen.
Ge hebt niks teruggezegd. Ge hoefde niks terug te zeggen. De vrouw die de keten mee bestuurde, kocht haar drank liever elders — en ze zei het zonder verpinken. Dat was geen verraad en geen klacht, gewoon eerlijkheid, en die hebt ge bij haar altijd gewaardeerd. Ze had u zonet, met één zin over een blikje, gelijk gegeven.
De echte waardering kwam van de collega’s en de klanten, en ze vertaalde zich in cijfers. Uitstekende cijfers. En net die cijfers zouden, naarmate de tijd verstreek, belangrijker worden dan de mens die ze haalde. Ge zoudt langzaam veranderen van werknemer in werkblaadje — geteld, gemeten, geobserveerd door een papieren riddertje hogerop, dat u nooit aan het werk had gezien maar wel uw getallen kende.
Het loonzakje verschilde van mens tot mens, een goedbewaard geheim van hogerhand. Wat in het begin gratis mocht, kreeg gaandeweg een prijskaartje. Het eerste personeelsfeest was er enkel voor de leidinggevenden — geen budget, heette het. De gekende excuusjes. En de marges moesten omhoog, of minstens gelijk blijven, en dat stond haaks op elke aandacht voor het welzijn op de vloer. Ge kende die rekensom. Ge hadt ze al zien maken in een fabriek, jaren terug: hoe hoger ge keekt, hoe minder tellers er overbleven.
En toen brak de epidemie uit. De winkel mocht openblijven — essentieel, heette het plots. Ge keekt naar de schermen, en ge zaagt vooral wat er níét gebeurde. Weinig kritische vragen. Weinig verantwoording. Waar ge ook keekt, dezelfde leegte waar een lastige vraag had moeten staan.
Ge kende die leegte. Het was de stilte van het dorp, uitvergroot tot een land, tot een planeet — de derde stilte van pepe, nu met camera’s erbij.
Doodse stilte.